logo

U bent hier

Waarschuwingsbericht

Opgelet! Dit event heeft al plaatsgehad.

Destructuration of the Belgian meal pattern? Changes in the temporal, social and spatial aspects of eating practices by means of time-use data

vrijdag, 21 september, 2007 - 16:00
Campus: Brussels Humanities, Sciences & Engineering campus
Faculteit: Social Sciences and Solvay Business School
D
0.02
Inge Mestdag
doctoraatsverdediging

Onze Westerse eetgewoonten blijken ons in toenemende mate zorgen te baren.
Ook de sociale organisatie van eetpraktijken en meerbepaald de toekomst van
de maaltijd wordt steeds meer als problematisch ervaren. Er wordt vaak aangenomen
dat “traditionele” maaltijden vervangen worden door snacks. Dit proces
wordt meestal gelijkgesteld met een aftakeling van eetgewoontes: de normatieve
verwachtingen omtrent eetpraktijken zouden steeds minder gerespecteerd
worden. Eten doen we niet om het even waar, met om het even wie of op
om het even welk moment van de dag. Onze eetgewoonten vertonen een specifieke
structuur. Eten gebeurt onder de vorm van maaltijden, die op een welbepaalde
wijze vorm krijgen wat betreft tijdsgebruik, sociale context en ruimte.
De norm schrijft voor dat we drie keer per dag eten op vaste tijdstippen. Naast
het ontbijt ‘s morgens en de lunch ‘s middags, wordt ‘s avonds de belangrijkste
maaltijd van de dag genomen. Het avondmaal is normaal gezien een gezinsaangelegenheid
die plaats vindt thuis, aan tafel. Hoewel het driemaaltijdenpatroon
en de gezinsmaaltijd historisch gezien vrij recente instellingen zijn, blijkt uit
verschillende sociologische onderzoeken dat deze een belangrijke ideologische
impact hebben.

In deze studie ligt de nadruk op de veranderingen in eetpraktijken. Ons eerste
opzet bestaat erin na te gaan hoe eetpraktijken op vlak van het gebruik van tijd
en ruimte en op vlak van sociaal contact veranderd zijn in de laatste decennia.
We onderzoeken in welke mate deze recente veranderingen getuigen van een
toenemende afwijking van het ideaalbeeld van het driemaaltijdenpatroon en
de gezinsmaaltijd. In tweede instantie proberen we te begrijpen waarom eten
tegenwoordig anders georganiseerd wordt. We gaan na welke factoren een
impact hebben op de temporele, sociale en ruimtelijke organisatie van eten.
Tot nog toe gebeurde er nog maar weinig wetenschappelijk onderzoek naar de
sociale organisatie van eten, de veranderingen hierin en de redenen voor deze
veranderingen. Dit onderzoek probeert op basis van Vlaams en Belgisch tijdsbudgetonderzoek
uit 1966, 1999 en 2004 een nieuw licht te werpen op de mate
waarin onze eetpraktijken veranderd zijn en de redenen hiervoor.

Deze studie toont aan dat de Belgische eetpraktijken minder vaak gemodelleerd
worden naar het ideaalbeeld van het driemaaltijdenpatroon. Maaltijden worden
vaker overgeslagen, er wordt meer buiten de normale etenstijden gegeten, er
wordt minder tijd genomen om te eten en eten gebeurt wel eens tijdens andere
activiteiten zoals TV kijken. In vergelijking met de jaren ‘60 eten Belgen ook
vaker alleen en minder met gezinsleden.

Er is sprake van een grotere variatie in de locaties waar wordt gegeten: we eten
meer buitenshuis, op bureau of in de sofa. Toch blijken de door trendwatchers
verkondigde en vaak voor waarheid
aangenomen veranderingen van onze eetgewoonten vaak overdreven te zijn.
Onze tijdsbudgetgegevens tonen aan dat eetpraktijken sterk geïnstitutionaliseerde
praktijken blijven. Eetpraktijken zijn zeker niet verworden tot toevallige
praktijken en blijven in grote mate voorspelbaar op vlak van het gebruik van
tijd en ruimte en sociale contacten. Ondanks de confronterende cijfers over
uitgaven aan buitenshuis eten en de verspreiding van fast-foodrestaurants en
openbare eetaangelegenheden, bevestigen de tijdsbudgetdata echter dat eten
nog altijd in hoofdzaak een huishoudelijke aangelegenheid is.

Dit onderzoek laat eveneens zien dat een aantal van de veronderstelde redenen
achter de aftakeling van eetgewoonten en het verdwijnen van de gezinsmaaltijd
geen invloed hebben op de organisatie van eten. De tijdsbudgetgegevens tonen
aan dat een alomtegenwoordigheid van voeding niet noodzakelijk resulteert in
de alomtegenwoordigheid van voedingsconsumptie. In tegenstelling tot wat
vaak wordt aangenomen, blijkt bijvoorbeeld de beschikbaarheid van een microgolfoven
niet in de hand te werken dat er buiten de normale etenstijden of
alleen wordt gegeten. Onze analyses tonen aan dat de organisatie van eetpraktijken
vooral beïnvloed wordt door de gezinssituatie en de fase in de levenscyclus.
Dit geldt niet alleen voor de sociale contacten tijdens het eten, maar ook
voor de ruimtelijke en temporele organisatie van eten. Zo blijkt een “traditionele”
gezinssituatie (twee samenwonende ouders met kinderen) eetpraktijken
volgens het ideaalbeeld van de gezinsmaaltijd en het driemaaltijdenpatroon te
bevorderen. Samenwonende kinderen of partner zorgen voor een lagere kans
om buiten de normale etenstijden te eten, om te eten voor de TV en een hogere
kans om samen met het gezin aan tafel te eten. Andere gezinssituaties worden
gekarakteriseerd door minder familiale verplichtingen, wat resulteert in minder
gestructureerde eetpraktijken. Ook de timing van betaald werk heeft een
sterke invloed op de organisatie van eten, meerbepaald op de timing van eten.
Uit onze analyses blijkt dat maaltijden collectief gerespecteerde “temporaliteiten”
blijven, maar alleen voor zover betaald werk past binnen deze temporele
grenzen. Werknemers die regelmatig buiten de standaard kantooruren werken,
slagen er veel minder in om de etenstijden te respecteren.