logo

U bent hier

Waarschuwingsbericht

Opgelet! Dit event heeft al plaatsgehad.

Heimwee naar het Zelf. Een cultuursociologische exploratie van het spirituele milieu en zijn zingevend vermogen

vrijdag, 16 maart, 2012 - 17:00
Campus: Brussels Humanities, Sciences & Engineering campus
Faculteit: Social Sciences and Solvay Business School
D
2.01
Jan Claeys
doctoraatsverdediging

Met de teloorgang van het christendom in westerse maatschappijen rijst de vraag welke
betekeniskaders het samenleven zin kunnen geven. Zingeving vatten we in de sociologische
betekenis op als de mogelijkheid om gevoelens van maatschappelijk onbehagen te temperen, de
steun voor maatschappelijke instellingen te voeden en bij te dragen tot
gemeenschapsbevorderende gevoelens. In dit proefschrift zochten we een antwoord op de vraag
of, en hoe, alternatieve vormen van religie of spiritualiteit zin kunnen geven aan het leven in de
moderne maatschappij. Het geloof in reïncarnatie, waarzeggerij of geesten, occulte
wetenschappen (bvb astrologie), oosters geïnspireerde bewustzijnsoefeningen of holistische
praktijken, enz., we bundelden deze alternatieve vormen van spiritualiteit onder de noemer van
het spirituele milieu.

De centrale vraagstelling is geïnspireerd door het kritische licht dat diverse auteurs laten schijnen
over alternatieve vormen van spiritualiteit en religie. Ze associëren het met narcisme,
sciencefiction, consumptie, kick-zoekers, decadentie, zelfbedrog of gebricoleerde leegheid.
Andere auteurs signaleren dat binnen het spirituele milieu een zeer kritische houding bestaat ten
aanzien van de moderne maatschappij en haar instellingen. Instellingen zoals de overheid, de
verzorgingsstaat of het onderwijs vervreemden het individu van zichzelf. Het idee van een
vervreemding van het zelf in een abstracte en onnatuurlijke samenleving blijkt een belangrijk
refrein doorheen het spirituele milieu. We bestudeerden dit leidend thema aan de hand van een
exploratie van het moderne nostalgieconcept en van hedendaags individualisme. Het spirituele
milieu werpt zich op als een nostalgische omgeving waarbinnen het zelf een sacraal karakter
wordt toegekend.

In dit onderzoek hebben wij evidentie gevonden om een genuanceerd en deels positief antwoord
te formuleren op de centrale vraag. We stelden vast dat het spirituele milieu inderdaad een groot
zingevend potentieel kent. We beargumenteerden dat gevoelens van maatschappelijk onbehagen
een voedingsbodem zijn van het spirituele milieu en mensen kunnen leiden naar alternatieve
vormen van spiritualiteit. Het soort geloof en praktijken dat mensen binnen het spirituele milieu
aanhangen, zal echter bepalen of mensen ook zin vinden en erin slagen dat onbehagen te
drukken. Afhankelijk van de doelstelling die individuen nastreven binnen de schoot van het
spirituele milieu, kan het zingevend potentieel dus ook falen. Het streven naar zelfkennis (via
esoterische geloofsstellingen en praktijken) bestendigt gevoelens van maatschappelijk onbehagen
en hangt samen met een verwerping van maatschappelijke instellingen. Het streven naar
zelfperfectie (wat we in verband brengen met wellbeing-activiteiten zoals holistisch
lichaamswerk of bewustzijnsoefeningen) leidt daarentegen tot een tempering van dat onbehagen
en een aanvaarding van maatschappelijke instellingen. We vonden tenslotte aanwijzingen dat
gemeenschapsbevorderende gevoelens gestimuleerd worden door de zelfsacralisering die de kern
vormt van het spirituele milieu.

Bijlage: 
PDF icon Claeys_a.pdf