logo

U bent hier

In de schijnwerper: wetenschapsfraude

Wetenschapsfraude

Een hele rist fraudegevallen

De laatste tijd haalde een opvallend aantal onderzoekers de kranten met wetenschappelijk gesjoemel. Daaronder een biochemicus die knoeide met gegevens van klinisch onderzoek bij patiënten, en een hoogleraar criminologie die voor zijn doctoraatsverhandeling hele stukken overschreef van een veelgebruikt managementhandboek.

Beide laatste wetenschappers  hadden een band met de VUB. De biochemicus was er werkzaam, en het betwiste proefschrift waarmee de hoogleraar criminologie zijn doctorstitel behaalde, werd aan de VUB verdedigd.

Maar er zijn ook gevallen aan andere universiteiten. Zo nam een hoogleraar van de Erasmus Universiteit in Rotterdam ontslag nadat hij de data die hij vermeldde in zijn onderzoek niet kon voorleggen. De hoogleraar promoveerde in 2003 aan de KU Leuven. Een Vlaamse reumaspecialiste met lesopdracht aan de Universiteit Antwerpen liep dan weer tegen de lamp doordat ze aan het Leids Universitair Medisch Centrum stoffen toevoegde aan bloedstalen om een hypothese te bevestigen.

Grote gevolgen

Als de aantijging van fraude tegen een wetenschapper bevestigd wordt, dan zijn de gevolgen voor de betrokkene groot. Zo volgt onvermijdelijk ontslag op staande voet. Daarom gaat de VUB altijd kordaat maar ook omzichtig om met gevallen waarin wetenschappers van fraude beticht worden. Net als bij andere universiteiten wordt het betwiste onderzoek eerst onder de loep genomen door een comissie van wetenschappelijke integriteit. Pas als daar een beslissing is genomen, gaat de universiteit al dan niet over tot sancties.

De VUB: een duidelijke lijn

VUB-rector Paul De Knop is heel duidelijk in zijn standpunt over fraude.  Het is ‘niets anders dan zich onderwerpen aan een persoonlijk belang, en dat is in alle omstandigheden onaanvaardbaar,’ zei hij onlangs nog in een redevoering voor doctoraatsstudenten. ‘Een doctoraat – en bij uitbreiding de hele academische sector - staat of valt met een zaak: geloofwaardigheid. Daarom mag een wetenschapper zich maar aan een ding onderwerpen, en dat is aan de feiten zelf.’

In dat laatste zit uiteraard een verwijzing naar het vrijzinnige credo van de VUB. Maar ook de andere Vlaamse universiteiten stellen zich op die lijn. Er is wel enige divergentie merkbaar over hoe repressief men precies moet optreden.

Zo voelt de nieuwbakken Leuvense rector Rik Torfs wel iets voor een soort waarheidscommissie die amnestie verleent aan wie schuld bekent. ‘Als je geen enkele fout duldt, doe je daar goed mee? Een academicus die een zaak wil rechttrekken, zal dat dan niet durven want hij riskeert er voor altijd uit te liggen,’ vertelde hij aan De Standaard bij het aantreden in zijn nieuwe functie.

Publicatiedruk als boosdoener?

Die bedenking leunt aan bij die andere discussie met  betrekking tot wetenschappelijke fraude: de (te) hoge publicatiedruk die op de schouders van wetenschappers ligt. Zo worden doctoraalonderzoekers beoordeeld op de impactfactor van hun artikelen: het aantal keren dat een artikel van hun hand wordt geciteerd in andere wetenschappelijke periodieken. Die gegevens maken samen met het aantal publicaties van hun hand tot veertig procent uit van hun beoordeling en zijn ook van belang in de bedeling van beurzen. Dit systeem werkt volgens sommigen fraude in de hand. Er gaan dan ook stemmen op om daar verandering in te brengen.

Maar dat is een proces van lange adem. Het zijn lang niet de Vlaamse universiteiten die daarover beslissen. Het probleem is internationaal. En fraude blijft fraude natuurlijk, ongeacht de oorzaak die eraan ten grondslag ligt. De vraag is dan: kan er iets gedaan worden om het aantal mogelijke gevallen te verminderen?

Opsporing verzocht

Het antwoord is ja. Althans wat de VUB betreft. Zo werkt de universiteit met een software die plagiaat detecteert. Alle studenten moeten hun papers en masterproeven digitaal inleveren. Het programma zet de inhoud dan af tegen die van miljarden websites, gearchiveerde werkstukken, tijdschriften en boeken en geeft een index van gelijkheid met die bronnen. Als die te hoog ligt, dan volgen er sancties, gaande van een nul op twintig tot, voor recidiverende studenten, de uitsluiting van de VUB.

Anti-fraude-software VUB

Het blijkt te werken: tijdens de eerste zittijd van het academisch jaar 2012-2013 werden vijf studenten betrapt op plagiaat. Vorig academiejaar waren er dat nog 35. Yvette Michotte, vice-rector van de VUB wijt het aan het afschrikkingseffect die van het programma uitgaat.

Sensibilisering van studenten en onderzoekers

VUB organiseert antifraudelessenDe VUB levert eveneens inspanningen voor een grotere sensibilisering van haar studenten voor wetenschappelijke fraude. Chris Van Schravendijk, directeur van de doctoral schools of Life Sciences and Medicine van de VUB, laat weten dat de universiteit de studenten er al jaren gevoelig voor maakt. ‘In het eerste bachelorjaar al maken we het wetenschappelijk falen bespreekbaar. In het derde bachelorjaar is er ook aandacht voor de regels van correcte wetenschapscommunicatie. En op het doctoraatsniveau wijzen we al sinds een decennium op de gevaren van datamanipulatie en wetenschappelijke fraude.’

Enkel op het niveau van de masterjaren ontbreekt die sensibilisering nog. Maar ook daaraan wordt gewerkt. Zo denkt Van Schravendijk aan de invoering van een apart vak. Dat is echter nog niet voor volgend academiejaar: er moet onder andere een hele procedure gevolgd worden om het in te passen in de bestaande curricula. Maar het weerhoudt Van Schravendijk niet ervoor te ijveren. ‘Onze samenleving vraagt dat er opgetreden wordt tegen slechte manieren,’ zegt hij. ‘Kijk maar naar wat gebeurt in de bankensector, of in de economie in het algemeen.’

Een positieve noot

Fraude zal nooit helemaal uitgeroeid worden. Ook wetenschappelijke fraude niet. Het staat dan ook in de sterren geschreven dat vroeg of laat een nieuw geval van wetenschappelijke fraude opduikt. Mogelijk aan de VUB. Maar Paul De Knop ziet ook een positieve kant aan de gevallen van de laatste tijd. Ze bewijzen dat wetenschappelijke fraude wel degelijk wordt opgespoord. Tegelijkertijd mogen we volgens hem niet vergeten dat bijna alle onderzoekers hun werk integer uitvoeren. In die onderzoekers behoudt de VUB dan ook het volste vertrouwen. ‘Wetenschap is en blijft een schitterend bedrijf.’