logo

U bent hier

'In de sfeer van de woke kwezelarij': VUB-historicus Wouter Ryckbosch over de Europese ontdekkingsreizen (De Standaard)

Geschiedenis en de manier waarop we als maatschappij naar het verleden kijken, staan tegenwoordig vaak centraal in het publieke debat. VUB-historicus Wouter Ryckbosch kroop in zijn pen en gaf in De Standaard duiding bij enkele hardnekkige misvattingen over de de Europese ontdekkingsreizen. Het artikel op De Standaard kan je hier lezen. 

Al wie mee met Magellaan wil varen

Mia Doornaert nodigt schoolkinderen uit opnieuw te durven ‘varen met Magellaan’: trots te zijn op de geest van onvervaarde ontdekkingsreizigers uit het Europese verleden, en dat in het belang van onze kenniseconomie en toekomst (DS 2 september). Ze verkeert schijnbaar in de veronderstelling dat de Europese ontdekkingsreizigers ‘in de sfeer van de woke kwezelarij’ uit de geschiedenisboeken verbannen worden, gebrandmerkt als ‘imperialisten’ en ‘racisten.’

Doornaert kan op beide oren ­slapen, Magellaan wordt nog niet uit de geschiedenisboeken geschrapt. Het historisch onderzoek naar de globalisering vanaf de late middeleeuwen werd aan Europese universiteiten nooit zo druk uitgeoefend als nu. Dat het niet automatisch leidt tot het ‘ontzag voor baanbrekende historische figuren’ dat Doornaert voor ogen heeft, is een andere kwestie.

Doornaerts pleidooi past in een cultuuroorlog die vooral in de Angelsaksische landen woedt. Vorig weekend nog lanceerde een groep opiniemakers en historici het collectief ‘History Reclaimed.’ Ze hebben het gemunt op ‘woke’ academici die zich bekommeren om de Europese geschiedenis van slavernij en daarmee het ‘gevoel van voldoening’, trots en de legitimiteit van westerse democratieën ondergraven.

Als je je zoals Doornaert verzet ­tegen de neiging van woke-aanhangers om het verleden te bekijken vanuit een hedendaags perspectief dat absurd is voor die tijden, bezondigt ze er zich dan zelf niet aan door Magellaan & co. op een pedestal te zetten? Ze noemt de Europese ontdekkingsreizen een gevolg van een onvervaarde wetenschappelijke leergierigheid en het kritisch onderzoeken van de waarheid, inclusief die van de kerk. Historici zijn veeleer geneigd de Portugese en Spaanse expedities van de 15de en 16de eeuw te zien in het licht van het kruistochtideaal dat toen sterk ontwikkeld was in de oorlog tegen de moslims op het Iberisch Schiereiland. Magellaan werd overigens gedood door de Lapu-Lapu in de Filipijnen, toen hij hen gewapenderhand trachtte te bekeren tot het christendom.

Gouden daken en kannibalen

Dat de globalisering die volgde op de reizen van Vasco da Gama en ­Magellaan belangrijke gevolgen had voor de ontwikkeling van het wetenschappelijk denken, zal niemand ontkennen. Maar de verspreiding van de ­bevindingen van de ontdekkingsreizigers door middel van gedrukte bestsellers, is een complexere aangelegenheid dan Doornaert veronderstelt. Niet alleen informatie, ook desinformatie en pseudowetenschap tierden welig. Een van de populairste reisverhalen en ­wereldbeschrijvingen uit de 17de eeuw was van de hand van Olfert Dapper, die Amsterdam voor zijn schrijfsels niet verliet. Gewiekste uitgevers voegden fragmenten van reisverslagen samen tot een coherent ­geheel, vermengden ze met elementen uit middeleeuwse fantastische verhalen over het Oosten, en lardeerden ze met stereotiepe beelden over steden met gouden daken en kannibalen. Magellaan en zijn bemanning waren de eerste Europeanen die in contact kwamen met de bevolking van Patagonië, die ze beschreven als ‘reuzen’ en aan wie ze mythische eigenschappen toedichtten, ontleend aan middeleeuwse ridderromans. De vervreemding van de inheemse bevolking in Zuid-Amerika zou nog toenemen, en speelde wellicht een rol in de genocide in de 19de eeuw.

Dat economische motivaties een rol speelden, ontkent ook Doornaert niet. Het was de expliciete motivatie die Magellaan gebruikte om het Castiliaanse hof te overtuigen. Politieke drijfveren die historici vandaag evenzeer beklemtonen, zoals de rol van oorlogvoering en de competitie tussen de verschillende Europese staten, brengen ons nog verder af van de leergierige ontdekkingsreizigers die Doornaert voor ogen heeft, en die aan de 19de-eeuwse Europese verbeelding ontsproten zijn.

Doornaert projecteert een hedendaags maatschappijbeeld op een ver verleden. Dat verre verleden krijgt zo kleur. Europese edelen zoals Magellaan en Da Gama zijn dan de helden: de vaandeldragers van een rationele, verlichte kijk op de wereld, op zoek naar wetenschap en welvaart – waarden die het 15de-eeuwse Iberische schiereiland grotendeels vreemd ­waren. De Ottomanen met hun tol­tarieven die de peper ‘peperduur’ maakten (een uitdrukking die pas in de 19de eeuw geattesteerd is), zijn dan de slechteriken in het verhaal.

Vijf miljoen slaven

Dat je visie gekleurd is door een ­hedendaags perspectief, daar is op zich niets mis mee: geschiedenis leeft, en ons beeld van het verleden verandert voortdurend. Maar de tijd waarin geschiedenislessen alleen dienden om onze nationale of Europese trots aan te wakkeren, vol ontzag voor de illustere mannen die de ­wereld aan hun voeten hadden, is voorbij. Daarvoor heeft het historisch onderzoek van de voorbije jaren te scherp aangetoond hoeveel van de historische werkelijkheid daartoe miskend moest worden.

Magellaan was overigens niet de eerste man om de wereld rond te ­varen. Die eer komt mogelijk Enrique van Malacca toe, een slaaf die Magellaan op veertienjarige leeftijd gekocht had, en die hem vergezelde tijdens zijn tocht. Ook zijn inbreng, net als die van de vijf miljoen slaven die Portugees Brazilië als gevolg van haar overzeese ‘mirakel’ importeerde tussen de 16de en 19de eeuw, horen thuis in de geschiedenisboeken.