Wegkijken, sussen of zwijgen veroorzaakt veel schade bij slachtoffers van seksueel misbruik, schrijven Kasia Uzieblo en Manon Cop. Kasia Uzieblo is Vlaams coördinator Hulplijn 1712 en professor Forensische Psychologie aan de VUB. Manon Cop is advocaat seksueel strafrecht.
Lees het origineel in De Standaard
Hoe wij als omstanders op seksueel misbruik reageren, bepaalt mee hoe diep de schade bij het slachtoffer reikt en in welke mate herstel mogelijk is. Ook in de tweede aflevering van de docureeks Het bestaat wordt duidelijk dat seksueel misbruik zich niet afspeelt in een sociaal vacuüm. Rond slachtoffers én plegers staan partners, familieleden, vrienden en professionals. Helaas zien we haast dagelijks hoe omstanders signalen niet herkennen, het misbruik niet willen zien of niet weten hoe te reageren, en hoe ze zo bijkomende trauma's veroorzaken.
Een van de aangrijpendste getuigenissen in de aflevering is die van een moeder die verklaart dat ze haar eigen kind eerst niet geloofde, toen het vertelde over het misbruik door de nieuwe partner van de moeder. Veel mensen zullen met ongeloof reageren: hoe kun je je eigen kind niet geloven? Maar dat is geen uitzonderlijke reactie: het beeld dat je hebt van iemand van wie je houdt, die je vertrouwt, komt op losse schroeven te staan en dat accepteren kost tijd. Sommigen zullen het zelfs nooit kunnen erkennen, omdat ook zij veel te verliezen hebben door het geweld onder ogen te zien. Om dat ongemak te verminderen, zoeken ze verklaringen die het slachtoffer verantwoordelijk maken of het gedrag van de dader normaliseren.
Daar komt nog bij dat misvattingen over slachtoffer- en daderschap erkenning in de weg zitten. Zo veronderstelt men verkeerdelijk dat een kind zo'n traumatische gebeurtenis onmiddellijk zou delen en dat plegers bizar en dus gemakkelijk te herkennen gedrag stellen. Die misvattingen kunnen ertoe leiden dat signalen verkeerd geïnterpreteerd worden of een onthulling onvoldoende ernstig genomen wordt.
Menselijke worsteling
Het is makkelijk om reacties te veroordelen. Maar de waarheid is dat niemand weet hoe hij zelf zou reageren mocht zo'n onthulling plots het eigen gezin treffen. Begrip voor die menselijke worsteling mag ons evenwel niet beletten om te benoemen wanneer reacties schadelijk worden. Wanneer contact met het misbruikende familielid aanhoudt, zonder rekening te houden met de grenzen van het slachtoffer, wanneer naar het slachtoffer wordt geluisterd, maar tegelijk wordt gevraagd er niet meer over te spreken, of wanneer men probeert zo snel mogelijk terug te keren naar 'het normale', dan kan dat voor de omgeving voelen alsof het probleem is opgelost.
Bij het slachtoffer kan de twijfel net dan hard toeslaan. Was het dan toch niet zo erg? Ben ik minder belangrijk dan wie mij dit heeft aangedaan? Waar ben ik nog veilig? Wegkijken, sussen of zwijgen veroorzaakt aanzienlijke schade en houdt het geweld mee in stand. Juist daarom moeten we over omstanders en hun reacties spreken.
Niet handelen kan ook strafrechtelijke gevolgen hebben. Wie weet dat iemand in groot gevaar verkeert en geen hulp biedt of inschakelt, kan in sommige gevallen vervolgd worden voor schuldig verzuim. Die strafrechtelijke nasleep brengt menselijke drama's met zich mee waarop we nog te weinig zicht hebben.
Geen handleiding
De reeks laat zien hoe omstanders met schuldgevoelens en twijfel kunnen worstelen. Hadden ze het maar sneller gezien of anders gereageerd, dan … Maar er is geen handleiding die een goede afloop garandeert. Elke situatie en ieder slachtoffer zijn anders en vereisen andere acties en reacties. Dat neemt niet weg dat er zaken zijn waar veel slachtoffers op hopen. Ze hopen dat er zonder oordeel geluisterd wordt. Ze willen dat hun verhaal ernstig wordt genomen, dat er iemand nagaat wat ze op dat moment nodig hebben, dat er iemand mee hun veiligheid wil garanderen.
Het slachtoffer wil daarbij de regie kunnen terugvinden, door niet opgelegd te krijgen wat het moet doen, maar door te horen wat de mogelijkheden zijn, die te kunnen bespreken en eigen keuzes te kunnen maken.
Het bestaat gaat dus niet alleen over slachtoffers of plegers. Het gaat ook over u en mij. Als gemiddeld één of twee kinderen per klas misbruik meemaken, is de kans reëel dat we zelf een omstander zijn, soms zonder het te beseffen. Maar weten we hoe te reageren wanneer iemand ons iets vertelt of wanneer we vermoeden dat er iets niet klopt? Door ons te informeren en het gesprek aan te gaan, kunnen we slachtoffers beter leren te ondersteunen en geweld helpen te stoppen. Ook daar ligt een belangrijke sleutel tot preventie en herstel.