Het is wraakroepend wat de Vlaamse regering nu heeft aangekondigd voor de erfgoedsector, schrijft VUB-prof erfgoedbeleid Marc Jacobs in De Standaard. Als er een Pisa-rangschikking voor erfgoedbeleid bestond, dan tuimelde de Vlaamse Gemeenschap nu van de top naar beneden. De erfgoedsector wordt met alle musea, archieven, erfgoedbibliotheken, erfgoedcellen, ondersteunende organisaties en andere vormen van zorg voor cultureel erfgoed in één klap een kwarteeuw teruggekatapulteerd.
In 1996 was er op de puinhopen van de Belgische staatshervormingen, loskomend van de Nationale Museum- en Archiefinstellingen, al een Vlaams museumdecreet gelanceerd. Maar de Vlaamse overheid besliste hoger, breder en dieper te mikken en mee te groeien in de internationale erfgoedbeweging die toen op gang kwam. Een Vlaams departement Beeldende Kunsten en Musea ontpopte zich tot Kunsten en Erfgoed, versterkt met een Kunstendecreet én een Erfgoeddecreet. Na enkele incidenten met kunstwerken die uit Vlaanderen waren weggekocht, werd ook een Topstukkendecreet opgestart.
Het was spannend, en het was vele jaren werk: geleidelijk werden thema-archieven, musea, volkscultuur en allerlei andere actoren uitgenodigd om samen te werken in één sector 'cultureel erfgoed'. Dat samenwerkingsverband werd ondersteund via decreten, convenanten en erfgoedcellen, een soort van makelaars over beleidsniveaus heen.
De verwachte en beloofde budgettaire doorgroei liet jaren op zich wachten, maar in de jaren 2020 werd de grote inhaalbeweging voor het erfgoedveld eindelijk waargemaakt. Intussen was de sector jarenlang dapper zorg blijven dragen voor de erfgoedcollecties en netwerken in opbouw. Ondanks de nog steeds bescheiden investeringen, staat erfgoedzorg in Vlaanderen er stilaan.
Wraakroepend
Of moet ik nu de verleden tijd gebruiken? Het is verbijsterend en wraakroepend wat de Vlaamse regering nu heeft aangekondigd. Beeldende kunsten en topmusea worden 'gespaard': alsof we in één klap terug bij het Museumdecreet uit 1996 zijn, zij het dan zonder investeringen in kleinere musea, hun mensen en de collecties die ze beheren.
Het Topstukkendecreet, waarvoor al nooit voldoende middelen werden uitgetrokken om echt een verschil te maken, wordt blijkbaar bevroren. En zowat alle andere onderdelen van de cultureel-erfgoedsector krijgen buitenproportionele, draconische besparingen opgelegd. Systematisch wordt haast alles wat de voorbije kwarteeuw werd opgebouwd, nu weer afgebroken. Weg met al die cocreatie, participatie, publieksbemiddeling, goed ondersteunde erfgoedgemeenschappen, documentair en ander erfgoed, diversiteit, evenwichten, ecosystemen.
Het voelt als terug naar af. Alles wordt ingezet op de top van de piramide: laat de grote musea stralen, waarom zouden we nog zorg dragen voor de rest? Wie heeft al die verdieping, verknoping en verbreding nodig?
Met hoofdletters
Hoe valt dit nog recht te trekken? Hoe is het mogelijk dat een erfgoedbeleid dat een kwarteeuw lang zorgvuldig is opgebouwd, in één beweging zo wordt uitgehold - recht tegen visienota's, regeerakkoord en beleidsbrieven in. De klok wordt teruggedraaid naar de tijd van Musea en Kunst met hoofdletters, van en voor Elites, Kunstenaars en Toeristen uit de 20ste eeuw.
Maar er zijn nog zoveel andere mensen, dingen en verhalen die recht(en) hebben en aandacht verdienen. Daar zit een hele sector achter. Vlaanderen, duw die sector niet in de vergetelheid. Erfgoedzorg gaat over wat we uit het verleden bewaren en wat we vandaag van waarde vinden, welke verhalen en stemmen we ruimte geven, welke kennis we delen en wat we aan volgende generaties willen doorgeven. Daarvoor zijn collecties nodig, maar ook mensen, expertise, netwerken en langdurige relaties. Precies die samenhang heeft Vlaanderen de voorbije 25 jaar opgebouwd. Vlaanderen heeft lang gewerkt om zijn erfgoedbeleid internationaal mee aan de top te brengen. Laat het nu niet naar beneden tuimelen.