Terwijl de politiek discussieert over airco in woonzorgcentra, weten we nog verrassend weinig over wat klimaatverandering betekent voor mensen in hun laatste levensfase. Een nieuwe internationale studie toont zelfs aan dat dit thema momenteel nauwelijks als onderzoeksprioriteit wordt beschouwd. In het opiniestuk in weekblad Knack pleit VUB-onderzoeker Steven Vanderstichelen ervoor om die blinde vlek nu aan te pakken, vóór de klimaatimpact nog groter wordt.
Moeten woonzorgcentra hun dagprijs mogen verhogen om airconditioning te installeren? De recente hittegolven hebben die vraag opnieuw op de politieke agenda gezet. Het is een begrijpelijk debat. Extreme warmte treft ouderen en chronisch zieken disproportioneel. Comfort en veiligheid zijn geen luxe wanneer temperaturen dagenlang boven de dertig graden uitstijgen. Maar de discussie roept ook een andere vraag op. Wat betekent een veranderend klimaat eigenlijk voor mensen in hun laatste levensfase? Opmerkelijk genoeg weten we daar nog verrassend weinig over.
In opdracht van de European Association for Palliative Care, bracht ik met een aantal collega’s de internationale onderzoeksprioriteiten voor palliatieve zorg in kaart. Experts uit zestien landen beoordeelden bijna vijftig mogelijke onderzoeksthema's voor de komende tien jaar. De uitkomst was verrassend. De impact van klimaatverandering op palliatieve zorg eindigde helemaal onderaan de prioriteitenlijst.
"Zijn we voldoende voorbereid op wat klimaatverandering betekent voor mensen in hun laatste levensfase?"
Dat betekent niet dat experts klimaatverandering onbelangrijk vinden. Wel dat andere uitdagingen vandaag nog dringender worden geacht. De grootste prioriteit gaat naar de vraag hoe we mensen in kwetsbare situaties beter bereiken, hoe we sociale ongelijkheid in de
laatste levensfase verkleinen en hoe we palliatieve zorg sterker kunnen verankeren in buurten en gemeenschappen. Ook methodologisch is er nog veel werk om complexe maatschappelijke initiatieven goed te kunnen onderzoeken.
Die prioriteiten zijn terecht. Maar tegelijk wringt er iets. Terwijl wetenschappers klimaat nog als een "opkomende horizon" beschouwen, worden zorgverleners steeds vaker geconfronteerd met de concrete gevolgen ervan. Hittegolven komen frequenter voor, duren langer en treffen precies die mensen die in de palliatieve zorg centraal staan: ouderen, mensen met ernstige chronische aandoeningen en patiënten met een beperkte fysieke reserve.
De discussie over airconditioning in woonzorgcentra maakt dat zichtbaar. Natuurlijk is een aangename binnentemperatuur belangrijk. Maar de uitdaging stopt niet bij koeling alleen. Hoe organiseren we palliatieve thuiszorg tijdens extreme hitte? Hoe ondersteunen we mantelzorgers wanneer warme periodes langer aanhouden? Welke invloed hebben hitte, slechte luchtkwaliteit of langdurige droogte op comfort, symptoomcontrole en levenskwaliteit? Hoe bereiken we sociaal geïsoleerde mensen die thuis hun laatste levensfase doormaken? En hoe zorgen we ervoor dat de meest kwetsbaren niet als laatsten profiteren van klimaatadaptatie? Op veel van die vragen bestaan vandaag nog nauwelijks wetenschappelijke antwoorden.
Onderzoek moet keuzes maken en middelen zijn beperkt. Maar net daarom is het belangrijk om regelmatig stil te staan bij de onderwerpen die nog onder de radar blijven. Wetenschappelijke agenda's zijn geen statisch gegeven. Ze evolueren mee met maatschappelijke ontwikkelingen. De huidige aandacht voor hittegolven biedt daarom een kans om het debat te verbreden. Niet omdat klimaatverandering plots alle andere uitdagingen in de palliatieve zorg zou overstijgen. Wel omdat we moeten voorkomen dat we pas onderzoek starten wanneer de gevolgen zich al volop laten voelen.
Hittegolven zullen geen uitzondering meer zijn. Als we pas onderzoek beginnen doen naar de impact van klimaatverandering op palliatieve zorg wanneer de gevolgen overal zichtbaar zijn, zijn we eigenlijk te laat.
Goede palliatieve zorg gaat uiteindelijk over waardigheid, comfort en kwaliteit van leven, ook wanneer genezing niet langer mogelijk is. In een veranderend klimaat zullen we opnieuw moeten nadenken over hoe we die waarden kunnen blijven garanderen. Misschien is de discussie over airconditioning daarom minder een eindpunt dan een beginpunt. Niet alleen van investeringen in gebouwen, maar ook van investeringen in kennis. Want alleen als we begrijpen hoe klimaatverandering de laatste levensfase beïnvloedt, kunnen we de juiste keuzes maken voor de toekomst.