Heeft de wereld nog fiscalisten nodig?

Is er nog plaats voor fiscalisten op de arbeidsmarkt van morgen, waar AI een steeds prominentere rol zal spelen?
Michel Maus: “Absoluut, we hebben nog fiscalisten nodig. AI zal wel een grote impact hebben op de arbeidsmarkt, ook op die van juristen en fiscalisten. Recht draait immers om taal en de subtiliteit ervan. De AI-systemen die we vandaag gebruiken, zijn taalmodellen. Het is dan ook logisch dat AI heel wat toepassingen heeft binnen de rechtswetenschap en de juridische praktijk. Voor bepaalde taken, zoals pure dossieranalyse, zullen daardoor wellicht minder mensen nodig zijn. Tegelijk wordt onze samenleving steeds complexer. We zullen dus altijd mensen nodig hebben die met die complexiteit kunnen omgaan.”

Op welke manier blijven menselijke interventies nodig?
“Recht gaat over regels die de maatschappij ordenen en menselijke relaties vormgeven. Mensen die bij een jurist terechtkomen, willen vaak niet alleen de regels kennen. Ze willen ook gerustgesteld worden. Daar is menselijke verbinding heel belangrijk. Dat geldt ook voor fiscalisten. Fiscaliteit lijkt heel rationeel: percentages, belastingschijven en regels. Maar achter die cijfers zitten mensen en emoties. Denk aan erfbelasting: dan zit je soms midden in een rouwproces, met mensen die een dierbare hebben verloren en tegelijk met fiscaliteit worden geconfronteerd. Daar kunnen ook familieruzies bij komen. Of een bedrijf dat in conflict komt met de fiscus. Ook daar speelt de menselijke factor een grote rol.”

“AI kan informatie aanreiken, maar menselijke verbinding en strategie blijven cruciaal”

Welke competenties worden belangrijker? Welke minder?
“Research en dossieranalyse zullen sterk veranderen. AI maakt het mogelijk om veel sneller informatie boven te halen. Vroeger moest je met trefwoorden door juridische databanken zoeken. Vandaag kan je veel gerichtere vragen stellen aan een AI-tool. Maar dat betekent niet dat research minder belangrijk wordt. Integendeel. Als je sneller de informatie vindt, kan je de tijd die je wint gebruiken om dieper te graven, meer te vergelijken en meer te verifiëren. De jurist van morgen zal volgens mij eigenlijk een halve technoloog moeten zijn. Die combinatie van juridische kennis en technologische vaardigheden wordt belangrijk.”

Levert AI vooral tijdswinst op?
“Er zit sowieso tijdswinst in. Maar ik ben er niet van overtuigd dat die tijdswinst altijd betekent dat er minder gewerkt wordt. Ik werk ook in een advocatenkantoor en wat we daar zien, is dat AI vooral toelaat om dieper te gaan. Als we sneller de informatie vinden die we nodig hebben, kunnen we meer tijd besteden aan analyse en verificatie. Dat maakt het werk kwalitatiever. Persoonlijk gebruik ik AI bijvoorbeeld vaak om internationaal te vergelijken. In mijn wereld van fiscaliteit weet ik hoe iets in België geregeld is. Met AI kan ik veel sneller kijken hoe andere landen omgaan met bijvoorbeeld btw. Dat is voor mij een grote meerwaarde.”

De VUB werkt inderdaad met gespecialiseerde legal-AI-bedrijven zoals Nexa Legal en Ex Ante om AI ook echt in het onderwijs te integreren. Wat kunnen studenten daar concreet mee doen?
“Het zijn gespecialiseerde legal-AI-tools die we in ons onderwijs kunnen integreren. Ex Ante is vooral een researchtool, terwijl Nexa Legal breder gaat en onder meer gericht is op dossierverwerking en juridische analyse. Dat biedt interessante mogelijkheden. In het vak rechtsmethodologie, waar studenten juridische researchmethodieken leren, kunnen we AI-tools concreet inzetten. Studenten moeten dan niet blindelings het antwoord van AI volgen, maar nagaan of wat de tool produceert ook correct is en of er geen hallucinaties in zitten. Met Nexa Legal krijgen studenten bovendien toegang tot een AI-platform dat ook in de juridische praktijk wordt gebruikt. Nexa Legal werkt vandaag al met meer dan honderd advocatenkantoren in België en Nederland. Zo kunnen we studenten tijdens hun opleiding laten kennismaken met de technologie waarmee ze later in het werkveld te maken krijgen.”

 “Niets doen is geen optie: als universiteit moeten we studenten leren om AI kritisch en verantwoord te gebruiken”

Bestaat er geen risico dat we als universiteit te veel afhankelijk worden van deze AI-bedrijven?
“Dat risico bestaat. Maar niets doen is volgens mij geen alternatief. We moeten ook rekening houden met de AI-kloof. Sommige studenten hebben thuis toegang tot gespecialiseerde AI-tools, andere studenten hebben die mogelijkheden niet. Als universiteit moeten we ervoor zorgen dat studenten gelijke kansen krijgen.
Daarom ben ik er voorstander van dat we gespecialiseerde tools ter beschikking stellen. Het probleem is natuurlijk dat daar een kostprijs aan verbonden is. We hebben vandaag niet zomaar het budget om dat allemaal zelf te financieren. Daarom zijn we zelf naar bedrijven gestapt en hebben we gekeken of zij bereid waren om mee te denken over AI in het juridisch onderwijs.”

Wat wil je verder nog uitrollen in de opleiding?
“We willen niet alleen AI-tools aanbieden, maar ook de manier van lesgeven veranderen. Ik geef bijvoorbeeld fiscale procedures. Traditioneel was dat sterk ex cathedra: ik legde de procedureregels uit en de studenten kregen die informatie mee. Dat wil ik meer ‘geamerikaniseerd’ maken, met meer voorbereiding, cases en discussie. Studenten kunnen vooraf met een case en een AI-tool aan de slag. Tijdens de les bespreken we dan wat de tool als antwoord geeft en of dat antwoord wel klopt. De masteropleiding leent zich daar zeker toe, omdat je met kleinere groepen werkt. We willen veel meer interactief en praktijkgericht onderwijs aanbieden.”

Moeten ook docenten zich aanpassen aan die nieuwe manier van werken?
“Zeker. We kunnen studenten geen AI-competenties aanleren als onze eigen mensen die tools niet kennen. We zijn daar allemaal wat aan het pionieren. Maar het gaat breder dan AI alleen. We willen studenten ook veel sterker verbinden met het werkveld en met onze oud-studenten. Ik wil een stevige driehoek maken tussen faculteit, studenten en alumni. Bij onze oud-studenten zit de praktijkkennis. We moeten ervoor zorgen dat ons onderwijs aansluit bij wat studenten én het werkveld nodig hebben. We willen dat ook buiten het curriculum doen, bijvoorbeeld met debatavonden en contacten met mensen uit de praktijk. Zo krijgen studenten al tijdens hun opleiding zicht op de uitdagingen waarmee juristen en fiscalisten in het werkveld geconfronteerd worden.”

Hoe werkt de fiscalist van morgen?
“Die fiscalist zal veel tijd besparen op research en dossieranalyse. Daardoor zal hij of zij meer tijd hebben om kwalitatiever werk af te leveren: beter adviseren, diepere analyses maken, juridische strategieën uitwerken en meer aandacht besteden aan het menselijke aspect. Dat geldt ook voor fiscalisten bij de overheid. Daar is vandaag vaak weinig tijd om met belastingplichtigen te communiceren, samen te zitten en naar oplossingen te zoeken. Als AI daar tijd kan vrijmaken, hoop ik dat die tijd opnieuw naar het menselijke verhaal gaat.

Dat is voor mij de fiscalist van morgen: iemand die technologie gebruikt om beter te worden in wat een mens uiteindelijk beter kan dan een machine.”