Dagelijkse stress kan op termijn onze geestelijke gezondheid onder druk zetten en bijdragen aan de ontwikkeling van een burn-out. Maar hoe bouw je veerkracht op en hoe voorkom je chronische uitputting? In haar Leading Voices Talk tijdens de VUB Engaged Leading Week legt Eva Mertens, doctoraatsonderzoeker in de psychologie, uit hoe leidinggevenden daaraan kunnen bijdragen. “Veerkracht is geen persoonlijkheidskenmerk. Veel hangt af van de context.”
Je doet onderzoek naar stressreacties. Hoe meten jullie die?
Eva Mertens: “Voor mijn onderzoek kijk ik vooral naar wat mensen zelf rapporteren: welke gebeurtenissen bezorgen hun stress en hoe reageren ze daar op? Andere studies onderzoeken de biologische mechanismen achter stress, maar dat is niet mijn focus.”
“In die stressreacties maak ik een onderscheid tussen vier aspecten. Het eerste is stressreactiviteit: hoe sterk neemt je stress toe wanneer er iets stresserends gebeurt? Schiet je stressniveau de lucht in of blijft de reactie relatief beperkt?
Het tweede is stressherstel: hoe snel keer je na een stressvolle gebeurtenis terug naar je normale niveau? Is dat een kwestie van minuten of blijft de stress nog uren doorwerken?
Het derde aspect is stressinertie. Daarbij kijken we naar hoe lang stressgerelateerde emoties aanhouden. Blijf je bijvoorbeeld piekeren over een vervelende gebeurtenis, of kun je relatief gemakkelijk overschakelen naar een andere emotie?
Ten slotte is er de opeenstapeling van stress. Daarbij bekijken we het grotere plaatje: hoeveel stressoren krijgt iemand te verwerken en hoe volgen die elkaar op? Eén gebeurtenis hoeft op zich geen groot probleem te zijn, maar verschillende stressoren kunnen samen wel zwaar doorwegen.”
"Als een kleine stressor zich blijft herhalen en samengaat met spanningen in je privéleven, kan de belasting te groot worden"
Wanneer kan stress tot bijdragen aan de ontwikkeling van een burn-out?
“Onderzoek wijst erop dat mensen met een hoge stressreactiviteit, een traag herstel, een hoge inertie en een opeenstapeling van stressoren meer risico lopen om op lange termijn een burn-out te ontwikkelen.
Vooral die opeenstapeling is belangrijk. Een kleine stressor op het werk hoeft op zich niet zoveel te betekenen. Maar als die zich blijft herhalen en samengaat met spanningen in je privéleven, kan de belasting te groot worden. Je kunt het vergelijken met een kikker die in een pot water valt waarvan de temperatuur stilletjes stijgt. Alles is oké, tot het té warm wordt.”
"“Hoe iemand functioneert, hangt ook af van de steun van de leidinggevende, collega’s en het takenpakket”
In welke mate is veerkracht maakbaar?
“Veerkracht is een dynamisch concept. Het is geen vast persoonlijkheidskenmerk dat je hebt of niet. Hoe veerkrachtig je bent, hangt ook af van de omstandigheden waarin je leeft en werkt. Die omstandigheden veranderen doorheen je leven, waardoor je op het ene moment beter met stress kunt omgaan dan op het andere.”
“Onderzoek naar (het versterken van) veerkracht is ook een maatschappelijke en ethische kwestie: in welke mate leggen we de verantwoordelijkheid bij mensen zelf, en in welke mate moeten we als organisatie of samenleving zorgen voor omstandigheden waarin mensen veerkrachtig kunnen zijn?
Vaak ligt de nadruk op het individu: je moet leren omgaan met stress, je grenzen bewaken en je wapenen tegen de uitdagingen van het leven. Maar we hebben niet op alle stressoren evenveel invloed. Veerkracht ontstaat in het samenspel tussen het individu en de omgeving. Iemand kan op een bepaalde werkplek goed functioneren omdat de leidinggevende steun biedt, collega's helpen en het takenpakket voldoende uitdaging biedt. Diezelfde persoon kan het op een andere werkplek veel moeilijker krijgen als die voorwaarden ontbreken.”
Betekent dat ook dat we niet altijd veerkrachtig hoeven te zijn?
“Absoluut. We mogen niet verwachten dat mensen onder alle omstandigheden veerkrachtig zijn. Soms maken we moeilijke gebeurtenissen mee die tijd en ruimte vragen om te verwerken. Denk bijvoorbeeld aan een traumatische ervaring of een ingrijpend verlies. De verwachting dat iemand daarna snel weer de draad oppakt, kan extra druk veroorzaken, terwijl iedereen daarin zijn eigen tempo heeft.”
Hoe ziet een werkomgeving eruit die veerkracht ondersteunt?
“Een bruikbaar kader daarvoor is het Job Demands-Resources-model. Dat maakt een onderscheid tussen job demands - de eisen van het werk die energie kosten, zoals strakke deadlines, de druk om te excelleren en onvoorspelbaarheid - en job resources - de hulpbronnen die je helpen om met die eisen om te gaan, zoals autonomie, steun van collega's en leidinggevenden, en mogelijkheden om bij te leren.
Het gaat niet simpelweg om het schrappen of verlichten van alle job demands. Wel is het belangrijk dat de eisen niet structureel te hoog worden en dat mensen over voldoende hulpbronnen beschikken om ermee om te gaan. Als die balans langdurig zoek is, kan zelfs iemand die doorgaans goed met stress omgaat het moeilijk krijgen.”
Hoe kan je als leidinggevende dit model inzetten om de veerkracht van je medewerkers te versterken?
“Iedereen gaat anders om met stress en dus is het belangrijk om alert zijn voor (ogenschijnlijk) kleine veranderingen. Bij sommigen ga je het snel merken als er stress speelt, anderen worden stiller of uiten het subtiel. Daarnaast is het belangrijk om ook zonder signalen regelmatig eens in te checken en oprechte interesse te tonen in hoe het gaat met iemand. Het Job Demands-Resources model kan helpen als kapstok: hoe ervaar je de werkdruk, ervaar je momenteel voldoende ondersteuning, enzovoort. Als leidinggevende heb je bovendien een voorbeeldfunctie waardoor het ook kan helpen als je jezelf kwetsbaar opstelt en aangeeft wat jij als stressvol ervaart en hoe je daarmee omgaat. Zo geef je het team het signaal dat dit oké is en zal het dit ook sneller durven doen.”
"Het doel is niet dat iedereen leert om steeds meer stress te verdragen. We moeten onderzoeken hoe we de omstandigheden kunnen verbeteren”
Is dit model vooral nuttig voor leidinggevenden, of kunnen werknemers er zelf ook mee aan de slag?
“Werknemers kunnen het model zeker gebruiken om hun eigen situatie in kaart te brengen. Welke aspecten van mijn werk kosten veel energie? Welke hulpbronnen heb ik, en waar ontbreken die? Het is daarnaast nuttig om uit te zoomen. Hoe heb ik de voorbije maanden ervaren? Is het uitzonderlijk druk, of is dit stilaan de norm geworden?
Als je merkt dat de stress zich opstapelt, probeer dan te achterhalen waar dat vandaan komt. Is er iets veranderd in je takenpakket of de samenwerking? En op welke factoren heb je zelf invloed? En op welke niet?
Als de eisen structureel zwaarder wegen dan wat je aankunt, kan dat een vertrekpunt zijn voor een gesprek met je leidinggevende. Wat kan er veranderen? Is er bijvoorbeeld extra ondersteuning mogelijk? Het doel is niet dat iedereen leert om steeds meer stress te verdragen. Het is ook belangrijk om te onderzoeken hoe we de omstandigheden kunnen verbeteren.”
Hoe versterk je veerkracht op de werkvloer? | Eva Mertens
Op vrijdag 27 november om 9 uur geeft Eva Mertens een Leading Voices Talk over stress en veerkracht op campus Etterbeek.
De Talk maakt deel uit van de VUB Engaged Leading Week (23–27 november), die leiderschapspotentieel binnen de VUB versterkt en huidige en toekomstige leidinggevenden met elkaar verbindt.
Over You Are Not Alone
Met You Are Not Alone (YANA) bundelt de VUB haar aanbod rond psychosociaal welzijn in één overzichtelijk platform. Zo vinden studenten en medewerkers gemakkelijker de weg naar ondersteuning en informatie over waar ze terechtkunnen, wie hen kan helpen en wat ze kunnen verwachten. De VUB wil welzijn tegen 2030 het kloppend hart van de universiteit maken.