Op 22 oktober verzamelen tientallen topwetenschappers zich in Brussel voor de 30ste Solvay Conferentie. In een driejarige cyclus brengen de Internationale Solvay instituten achtereenvolgend de wereldtop in de natuurkunde, chemie en biologie samen om te debatteren over de grote vragen in hun gebieden. VUB-professor Alexander Sevrin is vicevoorzitter van de Solvay Instituten en wetenschappelijk secretaris van Solvay Fysica, de afdeling die deze editie organiseert. “Het wordt een bijzondere conferentie, zeker voor mij. Het thema ligt helemaal in mijn vakgebied: de zwaartekrachtgolven.”
Hoe verloopt zo’n beroemde conferentie?
“De Solvay-conferenties zijn uniek. De wetenschappers, allemaal toppers in hun domein, zitten samen rond één grote tafel. Alleen wie persoonlijk wordt uitgenodigd, mag deelnemen. Daaromheen zitten de auditoren, wetenschappers die de discussies mogen volgen maar niet deelnemen. Ook dat is al een hele eer.
Dit jaar staat alles in het teken van de zwaartekrachtgolven. Het onderwerp is opgedeeld in vijf grote vragen. Voor elke vraag wordt een halve dag uitgetrokken, onder leiding van een gerenommeerde voorzitter die de discussie in goede banen leidt.
Wat Solvay bijzonder maakt, is wat er níét gebeurt. Er zijn geen presentaties, geen PowerPoints en geen lange inleidingen. De conferentie draait volledig om discussie.
Toen de eerste conferentie in 1911 plaatsvond, waren er een twintigtal deelnemers. Vandaag zijn dat er veertig tot vijfenveertig. Het aantal wetenschappers wereldwijd is natuurlijk exponentieel gegroeid. Daarom staan er tegenwoordig schermen midden voor de tafel zodat iedereen de sprekers goed kan volgen.”
"Zelf ben ik eindverantwoordelijk voor de proceedings, het officiële verslag van de conferentie. Daarnaast zorgen de Solvay Instituten voor alle praktische organisatie, van de audiovisuele ondersteuning tot de technische infrastructuur. Daardoor kan ik de conferentie vanop de eerste rij meemaken.”
Hoe ben je betrokken geraakt bij de Solvay-conferenties?
“Na de dood van Ilya Prigogine in 2003 was het niet duidelijk hoe de toekomst van de Solvay-instituten eruit zou zien. Daarom werd een commissie opgericht, mee onder leiding van VUB-topwetenschapper Irina Veretennicoff en oud ULB-rector André Jaumotte. De bekende Belgische natuurkundige Marc Henneaux kreeg de opdracht om de instelling te moderniseren en door te starten. Met de niet te onderschatten morele en materiële ondersteuning van de Solvay familie, de VUB en de ULB werd dit op korte termijn gerealiseerd. Al vanaf het begin was ik in dit avontuur betrokken.
Sindsdien hebben we de werking sterk uitgebreid. Naast de conferenties organiseren we ook internationale leerstoelen, workshops en publieke lezingen. Het is uitgegroeid tot een bijzonder dynamische instelling met wereldfaam.”
Wat maakt deze editie speciaal?
“Eigenlijk is elke Solvay-conferentie bijzonder. Voor mij heeft deze editie een extra betekenis omdat ze over zwaartekrachtgolven gaat. Die werden pas in 2015 voor het eerst waargenomen en vormen vandaag een van de snelst groeiende onderzoeksdomeinen binnen de fysica.
Bovendien staan we op een kantelpunt. Met projecten zoals de Einsteintelescoop breekt een nieuwe fase aan voor het onderzoek. Dat maakt dit een ideaal moment om stil te staan bij de grote vragen die nog onbeantwoord zijn.”
Kan een leek de publieke lezingen – die ondertussen al volzet zijn - van Kip Thorne en Claudia De Rham volgen?
“Absoluut. Dat is precies waarom we die lezingen in 2004 hebben opgestart. We willen wetenschap toegankelijk maken voor een breed publiek door de allerbeste wetenschappers aan het woord te laten.
Met Kip Thorne en Claudia De Rham hebben we dit jaar opnieuw twee absolute toppers te gast. Thorne is niet alleen Nobelprijswinnaar, maar ook een uitstekende verteller. Zulke lezingen leveren vaak verrassende inzichten en sterke verhalen op.
Aansluitend volgt nog een debat tussen vooraanstaande onderzoekers. Dat wordt gemodereerd door theoretisch natuurkundige en Nobelprijswinnaar David Gross, de voorzitter van ons internationaal comité voor de fysica.”
Zitten er dit jaar wetenschappers aan tafel die later even beroemd worden als Einstein of Curie?
“Dat is natuurlijk onmogelijk te voorspellen. Maar toekomstige grote namen zullen er ongetwijfeld bijzitten.
Kijk naar de conferentie van 2011. Toen namen al een tiental Nobelprijswinnaars deel. Sindsdien hebben verschillende andere aanwezigen ook de Nobelprijs gekregen. In die zin is Solvay vaak een goede graadmeter voor toekomstige Nobelprijzen.
Ook dit jaar zitten er onderzoekers aan tafel die volgens velen Nobelprijswaardig werk verrichten.”
Wat doet u zelf tijdens de conferentie?
“Vooral genieten, terwijl ik tegelijk een oogje in het zeil houd. Ik volg op of alles organisatorisch en technisch verloopt zoals gepland.
Maar het mooiste is dat ik de discussies van dichtbij kan meemaken. Ik ken intussen veel van de deelnemers persoonlijk en het blijft bijzonder om hen hier opnieuw samen te zien. En natuurlijk is er ook de wetenschap zelf. Urenlang luisteren naar de beste natuurkundigen ter wereld die met elkaar in debat gaan, dat blijft een voorrecht.”
Alexander Sevrin
Van Einstein tot vandaag: de Solvay Conferenties
Al meer dan een eeuw komen in Brussel de grootste wetenschappelijke denkers ter wereld samen. De Solvay Conferenties, opgericht door de Belgische industrieel Ernest Solvay, behoren tot de meest prestigieuze wetenschappelijke bijeenkomsten ooit. Wat in 1911 begon als een experiment groeide uit tot een ontmoetingsplaats waar de toekomst van de wetenschap mee werd uitgetekend.
1911: het begin van een wetenschappelijke revolutie
Op de allereerste Solvay Conferentie zaten legendes als Albert Einstein, Marie Curie, Ernest Rutherford en Max Planck rond dezelfde tafel. Hun discussies over straling, atomen en kwanta legden mee de basis van de moderne natuurkunde.
1927: de beroemdste wetenschapsfoto ooit
De vijfde Solvay Conferentie ging de geschiedenis in met de iconische groepsfoto waarop Albert Einstein, Niels Bohr, Marie Curie, Erwin Schrödinger, Werner Heisenberg en vele andere pioniers samen te zien zijn. Hun discussies over de nieuwe kwantummechanica bepaalden hoe wetenschappers vandaag naar de werkelijkheid kijken.
1933: de geboorte van het nucleaire tijdperk
Kort nadat Adolf Hitler in Duitsland aan de macht was gekomen, kwamen de deelnemers van de zevende Solvay Conferentie samen rond een nieuw onderwerp: de atoomkern. Wetenschappers beseften dat kernreacties miljoenen keren meer energie konden vrijmaken dan chemische reacties. De conferentie maakte duidelijk welke enorme mogelijkheden, maar ook welke gevaren, de kernfysica met zich meebracht.
1958: nadenken over het universum
De elfde Solvay Conferentie stond in het teken van de structuur en evolutie van het universum. Wetenschappers bogen zich over vragen die vandaag nog altijd tot de verbeelding spreken, zoals de oorsprong van het heelal en de mysterieuze objecten die we nu kennen als zwarte gaten. De Belgische kosmoloog Georges Lemaître – de vader van de “Big Bang” theorie speelde een belangrijke rol in deze conferentie.
1967: op zoek naar de bouwstenen van de natuur
De veertiende Solvay Conferentie draaide rond elementaire deeltjes, de kleinste bouwstenen van materie. Ook de Belgische natuurkundige François Englert, toen professor aan de ULB, speelde een rol in de discussies die uiteindelijk zouden leiden tot het standaardmodel van de deeltjesfysica. In 2013 kreeg hij daarvoor de Nobelprijs voor Fysica.