VUB-academici waarschuwen voor afbraak Vlaamse architectuurcultuur

De ondoordachte afbraak van een kwalitatieve Vlaamse Baukultur
Van het gotische stadhuis van Leuven tot kasteeldomein De Lovie in Poperinge investeert Vlaanderen miljoenen om erfgoed bij de tijd te brengen. Dat valt onmogelijk te rijmen met zware besparingen bij het Vlaams Architectuurinstituut (VAi), dat waakt over de Vlaamse bouwcultuur, schrijft Inge Bertels, decaan van de Faculteit Ontwerpwetenschappen van de UAntwerpen, samen met decanen en voorzitters van faculteiten en werkgroepen architectuur en ontwerpwetenschappen aan Vlaamse universiteiten.

Je vraagt je af of onze Vlaamse minister-president en minister van Economie, Innovatie en Industrie, onze minister van Onroerend Erfgoed en onze minister van Cultuur samen aan de onderhandelingstafel zaten. De Vlaamse regering investeert immers met trots in haar ‘Vlaamse’ erfgoed, iconische gebouwen die “hun verhalen doorgeven aan nieuwe generaties”, om zo bij te dragen aan een “Vlaanderen dat fier is op zijn erfgoed én op de mensen die er betekenis aan geven”.

Die Vlaamse regering is op zoek naar strategieën om haar economie aan te zwengelen, maar vergeet de bouwsector als belangrijke motor voor de renovatie van ons gebouwde patrimonium. Tegelijk slaat diezelfde Vlaamse regering de fundamenten weg vanonder de Vlaamse bouwcultuur, door de kritische reflectieplaatsen waar de broodnodige restauratie-, ontwerp- en proceskennis wordt onderbouwd, droog te leggen. Dat gebeurt niet steentje per steentje, maar met een bulldozer, die bijvoorbeeld een miljoen euro wegvaagt bij het Vlaams Architectuurinstituut (VAi).

Als architecten, docenten, onderzoekers en erfgoedzorgers in het Vlaamse en internationale architectuurlandschap trekken we aan de alarmbel. We maken ons in het bijzonder zorgen over de aanslag op de erfgoedsector en de werking en toekomst van het VAi. Een instituut dat heden, verleden en toekomst van onze (on)gebouwde ruimte verbindt en pleit voor een zorgzame omgang met die ruimte, de mensen, materialen én het geheugen van plekken. Een instituut dat via zijn archieven, tentoonstellingen, publicaties en debatten Vlaamse ontwerpers, studenten en makers inspireert en ze nationaal en internationaal een forum geeft. Maar die ook via zijn werking en locatie de hedendaagse architectuurpraktijk en discussie naar een veel breder publiek weet te brengen.

Met een bezuiniging van 50 procent op zijn Vlaamse architectuurcollectie, 30 procent op zijn kenniscentrum en 15 procent op zijn culturele taken kan het VAi niet langer diezelfde kwaliteit en uitstraling garanderen.

Centrale rol
Het waren nochtans alle Belgische ministers van Cultuur die, gesteund door de Vlaamse minister-president, nog niet eens zo lang geleden hun pen en schouders zetten onder de ‘Davos-verklaring voor een KwaliteitsvolleBaukultur’ (in 2018 en 2021). Die stelt een holistisch beleid centraal, van stoel tot stad, met kennis van het verleden, maar met de blik ook op de toekomst. 

Hebben we de minister dan verkeerd begrepen toen die luid en duidelijk stelde dat “cultuur een centrale rol moet spelen” en “in het middelpunt van ontwikkelingsbeleid moet worden geplaatst”? Is die Baukultur dan niet langeressentieel om de nodige economische, sociale en ecologische duurzaamheid op een kwaliteitsvolle manier te stimuleren? In Davos werd immers eensgezind en stellig beweerd dat zonder inzet op cultuur “geen democratische, vreedzame en duurzame ontwikkeling mogelijk is”. Waar bouwen we vandaag samen aan?

Kwaliteitsvolle toekomst
Een verleden vaag je niet weg, hoeveel bulldozers je ook laat aanrukken, je bouwt eraan verder. Voor de herbestemmings- en transformatieprojecten die Vlaanderen te wachten staan, is het essentieel dat economische en technologische innovatie hand in hand gaat met een noodzakelijke cultuurreflex, waarbij we ons materiële en immateriële culturele erfgoed waardevol vinden, omdat de geschiedenis van onze buurt, stad of regio erin is ingebed.

Die kennis en vaardigheden verwerf je niet uit het niets. Je bouwt ze steentje per steentje, jaar na jaar op en je deelt ze met andere ontwerpers, opdrachtgevers, onderzoekers, burgers, erfgoedgemeenschappen en beleidsmakers. Met jong en oud.Zeg ons dus dat we de besparingen verkeerd hebben begrepen, en voer een Vlaams beleid met de blik op de toekomst door vandaag net meer te investeren in het brede veld van de architectuurcultuur, zodat we effectief aan die kwaliteitsvolle toekomst kunnen bouwen en de toonaangevende positie die het Vlaamse architectuurlandschap vandaag internationaal bekleedt, kunnen versterken.