Wetenschappers van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) spelen een sleutelrol in de indrukwekkende zomertentoonstelling wONDERLAND in het Yper Museum. Dankzij grensverleggend interdisciplinair onderzoek op meer dan duizend opgegraven skeletten, slagen ze erin de anonieme middeleeuwse stadsbewoner na eeuwen weer een gezicht en een stem te geven.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd Ieper nagenoeg met de grond gelijkgemaakt, waarbij het volledige stadsarchief in de lakenhallen, waarin vandaag het museum gevestigd is, in vlammen opging. Historici stonden decennialang voor een zwart gat. Recente grootschalige stadsvernieuwingen brachten daar onverwacht verandering in. Uit de West-Vlaamse kleibodem, die de resten perfect conserveerde, werden op drie verschillende sites (twee parochiekerkhoven: Sint-Niklaas en Sint-Maarten en een leprozenhuis, Hooge Siecken) meerdere duizenden skeletten opgegraven.

"Wat begon als een noodzaak door het ontbreken van geschreven bronnen, is uitgegroeid tot een enorme wetenschappelijke voorsprong," vertelt VUB-prof. dr. Bart Lambert (VUB-SHOC), coördinator van het VUB-onderdeel van het historische luik. "Er is momenteel voor die periode wellicht nergens in Vlaanderen zoveel interdisciplinair onderzoek gedaan als in Ieper. We doen hier bijna aan eeuwenoude Crime Scene Investigation."

Verrassende ontdekkingen over middeleeuwse vrouwen en ridders

Hoewel Ieper in de 13e eeuw een bloeiende metropool was met zo’n 30.000 inwoners die bekend stond om haar lakenindustrie, tonen chemische analyses van het botmateriaal een verrassend lokaal beeld. Via geavanceerd isotopenonderzoek brachten VUB-onderzoekers Rachèl Spros, Charlotte Van Riet en Lucy Koster, onder begeleiding van Christophe Snoeck, de mobiliteit van de bevolking in kaart.

De resultaten doorbreken enkele hardnekkige clichés: ondanks de internationale lakenhandel bleek de overgrote meerderheid van de begraven Ieperlingen van lokale of regionale afkomst te zijn. Long-distance migranten waren zeldzaam. De mobiliteit die er wél was (op regionale schaal), bleek minstens evenzeer door vrouwen als door mannen te worden gedreven, wat ingaat tegen het traditionele beeld van de honkvaste middeleeuwse vrouw.

De absolute blikvanger van de tentoonstelling is het skelet van een man uit de 11e eeuw (vóór de eerste vermelding van de naam Ieper), begraven in een prestigieus ijzerzandsteengraf. Een team van osteologen, onder leiding van Barbara Veselka, verrichte osteologisch onderzoek op de beenderresten, in samenwerking met de afdeling Anatomie en Traumatologie van het UZ Brussel. “Het onderzoek wees uit dat de man leed aan het horse-rider syndrome, een specifieke botvergroeiing aan het heupbeen door intensief paardrijden”, zegt onderzoeker Martijn Jacobs. “Dat wijst op een vroege lokale elite. Tegelijkertijd tonen de isotopen aan dat hij lokaal opgroeide: het gaat hier wellicht dus om een rasechte, Ieperse 'selfmade' leider.”

Daarnaast lieten de gewone arbeiders hun sporen na: bij tal van skeletten vanaf de 13e eeuw werden diepe inkepingen in de tanden teruggevonden, veroorzaakt door het herhaaldelijk reinigen of strak trekken van de draden voor de spin- en weefnijverheid.

Wetenschap in de etalage

wONDERLAND is niet louter een historische tentoonstelling; het is een ode aan het wetenschappelijke vernuft zelf. Bezoekers stappen letterlijk in de schoenen van de onderzoekers. Het slotstuk van de expo is volledig ingericht rond de methodes die gebruikt weren in het interdisciplinair VUB-onderzoek. Aan de hand van interactieve modellen, visualisaties en hands on-toepassingen leert het grote publiek hoe isotopenanalyse en osteologisch onderzoek, ondersteund door geavanceerde apparatuur zoals CT-scanners, worden ingezet om de geheimen van het botmateriaal te ontrafelen.

De tentoonstelling in het Yper Museum (gevestigd in de heropgebouwde Lakenhallen) wordt mede gesteund door het Ieperse stadsbestuur, en loopt nog tot het voorjaar van 2027.

De VUB-bijdrage in het onderzoek komt voort uit het ambitieuze project The Make-up of the City, geleid door de onderzoeksgroepen Social History of Capitalism (SHOC), Archaeology, Environmental & Geo-Chemistry (AMGC), en menselijke fysiologie (MFYS) van de VUB, in nauwe samenwerking het UZ Brussel.

Op wetenschappelijk vlak werkte het Yper Museum samen met Agentschap Onroerend Erfgoed, CO7, Vrije Universiteit Brussel, KU Leuven en UGent.

Meer informatie:

Contact:Bart Lambert: bart.lambert@vub.be