Leon Adriaensen is klimaatwetenschapper, Martha Balthazar maakt theater en schrijft. Samen creëerden ze het theaterstuk Aha, met een duw in de rug van de Caroline Pauwelsbeurs voor Verwondering. Deze beurs steunt podiumartiesten en onderzoekers die de brug slaan tussen kunst en wetenschap. Leon en Martha schreven de tekst voor Aha aan de keukentafel. Letterlijk, want de twee zijn ook een stel. Dat durfde wel eens te knetteren, verklapt Martha. “Er kwam af en toe een beetje boel van, maar dat hadden we ervoor over.”
De eerste hittegolf van 2026 is bijna op haar heetst wanneer we bij Martha aanbellen. Ze woont op de zevende verdieping en de lift is kapot. Boven worden we getroost met ijskoude koffie en een panoramisch zicht op de daken van Schaarbeek. De rode dakpannen zinderen in de zon, alsof ze een tweede keer gebakken worden. Maar we zouden het hebben over Aha en de brug tussen kunst en wetenschap. Dit thema is ons op het lijf geschreven, dacht Leon toen hij de oproep van de Caroline Pauwelsbeurs voor Verwondering zag passeren. Maar zijn lief sputterde tegen.
Martha: “Ik had geen zin om op een vrije zondagmorgen wakker te worden en meteen over het werk te beginnen. Uiteindelijk hebben we toch een voorstel ingediend en de beurs binnengehaald. De voorwaarde was dat we werk en privé uit elkaar zouden houden. Wat natuurlijk niet altijd even goed is gelukt.”
In het opzet van de Caroline Pauwelsbeurs mogen ideeën botsen, schuiven en groeien. Is dat wat er bij jullie aan de keukentafel gebeurt?
Martha: “Soms. Leon is een wetenschapper, ik een kunstenaar. We hebben op een andere manier naar de wereld leren kijken, om van daaruit tot begrip en uiteindelijk ook tot conclusies te komen. Door die andere insteek lopen we soms vast. Net dat vastlopen tussen ons tweeën hebben we als metafoor gebruikt om iets te vertellen over de spanning tussen wetenschap en de maatschappij, en over thema’s als waarheid, geloven en vertrouwen.”
“Als ons stuk al een boodschap bevat, zou dat kunnen zijn: moei je maar met wetenschap”
In jullie stuk is iemand ontgoocheld als haar partner uitlegt dat vallende sterren eigenlijk kometen zijn. Is dat uit een keukentafelgesprek gegrepen?
Martha: (lacht) “Ik had er gewoon nog nooit bij stilgestaan. Ik wist vooral dat je er een wens bij mocht doen, en was oprecht verontwaardigd dat Leon dat niet deed. Ik leer graag bij, maar als de uitleg me niet uitkomt of minder poëtisch is dan ik gehoopt had, kan ik daar best kribbig van worden, dat geef ik toe.”
Leon: “Zoals dat personage in Aha zegt: je kan nog steeds wensen op een vallende ster, ook al weet je dat het eigenlijk een komeet is.”
Martha: “Akkoord. Trouwens: met de wetenschappelijke uitleg erbij wordt de wereld vaak net mooier. Begrijpen hoe zwaartekracht werkt of dat zuurstofmoleculen sneller bewegen als ze tijdens een hittegolf opgewarmd worden: dat vind ik pure poëzie.”
Toch hebben mensen weinig op met wetenschap. De weerstand lijkt zelfs te groeien.
Leon: “Heel ons leven wordt bepaald door technologie, maar de meeste mensen hebben niet veel voeling met de wetenschap daarachter. Dat is meestal geen probleem, tot we in een coronacrisis of een klimaatcrisis terechtkomen en die wetenschap ons vraagt om een aantal dingen anders te doen. Niet dat we de wetenschap in ons stuk als alleswetend of alleenzaligmakend wilden voorstellen. Maar wel als iets menselijks. Met zijn gebreken, maar ook met de verwondering die ze opwekt.”
Is dat de boodschap van Aha?
Martha: “Als ons stuk al een boodschap bevat, zou dat kunnen zijn: moei je maar met wetenschap. Er is dialoog nodig tussen maatschappij en wetenschap. Nu is het dubbel: enerzijds eisen we van de wetenschap zekerheden en de objectieve waarheid, anderzijds vinden we het vreemd dat we die autoriteit blindelings moeten geloven, want we snappen de achterliggende kennis niet. Daar komt die spanning in de maatschappij vandaan.”
“Met een ander wereldbeeld zouden we heel andere wetenschappelijke praktijken ontwikkelen”
Je had het over de gebreken van de wetenschap. Wat zijn die volgens jullie?
Leon: “Onder andere de manier waarop wetenschap gefinancierd wordt. Onderzoek kost geld. Dat geld vind je makkelijker als je voor onderzoeksvragen kiest die sneller een antwoord opleveren. Fundamenteel onderzoek dat verder kijkt, risico’s neemt en voor een grote paradigmaverschuiving zou kunnen zorgen, krijgt zo minder kansen. Ook de manier waarop over wetenschap gecommuniceerd wordt, is soms problematisch. Dat moet helder en bevattelijk gebeuren, maar dat betekent niet dat je de complexiteit zomaar onder de mat mag vegen. Wetenschappers mogen hun publiek niet onderschatten.”
Akkoord, Martha?
Martha: “Voor mij zit het probleem dieper dan dat. Wetenschap is ingebed in een specifiek wereldbeeld, dat nauwelijks in vraag wordt gesteld. Stel dat je zou uitgaan van een ander wereldbeeld, waarbij bijvoorbeeld de mens minder centraal staat of waarin we op een meer holistische manier naar de dingen kijken. Dan zou je waarschijnlijk heel andere wetenschappelijke praktijken ontwikkelen. Wat ooit keuzes waren, zijn vanzelfsprekendheden geworden: ‘zo doen we aan wetenschap en niet anders’.”
Maak dat eens concreet?
Martha: “Neem de aanpak van de klimaatcrisis. De IPCC-rapporten gaan uit van een welbepaald economisch systeem. Voor degrowth- of andere scenario’s is er weinig plaats. Zo’n rapport is het einde van een heel lange onderhandeling, waarin veel keuzes worden gemaakt over wie meewerkt, welk onderzoek wordt opgepikt, waar de financiering vandaan komt,… Het is kwalijk om te verdoezelen dat het om een onderhandeling gaat en te doen alsof zo’n rapport dé waarheid is.”
“Na kwantummechanica kan je het leven nooit meer helemaal op dezelfde manier bekijken”
Ergens heb je wel begrip voor mensen die sceptisch zijn over wetenschap?
Martha: “Ik vind in elk geval dat je hen serieus moet nemen. Er is wel degelijk een vorm van onbehagen bij het publiek. ‘Volgens de experts dit’ of ‘uit onderzoek blijkt dat…’ Als ik dat in de krant lees, denk ik zelf soms ook: we hebben toch geleerd om niet zomaar alles wat ons voorgeschoteld wordt klakkeloos te geloven?”
Leon: “Die afweging komt ook in Aha aan bod. Enerzijds mag je dingen in vraag stellen, zoals Martha zegt. Maar ik vind ook dat je wetenschap niet kapot mag relativeren, want er zit een enorme kracht in. Vandaar ook de titel. Die ‘aha’ verwijst naar de momenten van vervoering die ik beleefd heb door aan wetenschap te doen en plots dingen te begrijpen.”
In de voorstelling gaat het onder andere over zwarte gaten.
Leon: “Dat iemand de verbeelding en het abstractievermogen heeft om met wiskundige formules te bedenken dat zwarte gaten bestaan, en dat die zoveel jaren later ook echt geobserveerd worden: dat is toch ongelofelijk straf?”
Welke wetenschap blies jou helemaal van je sokken?
Leon: “Mijn eerste lessen over kwantummechanica. Omdat het allemaal zo contra-intuïtief is. Je hebt altijd in een continu, lineair universum geleefd, en die zekerheden moet je plots loslaten. In het begin is dat lastig. Maar met het begrip groeit ook de verwondering, de extase soms. Het is niet dat ik ermee opsta en ermee ga slapen, maar daarna kan je het leven toch nooit meer helemaal op dezelfde manier bekijken.”
Welke dingen zetten jouw leven zo op zijn kop, Martha?
Martha: “Fictie, vooral sciencefiction eigenlijk. Parable of the Sower van Octavia Butler bijvoorbeeld, of Slaughterhouse Five van Kurt Vonnegut. In dat laatste boek is de tijd voor Billy Pilgrim, het hoofdpersonage, niet meer lineair: hij springt zonder controle heen en weer tussen zijn verleden, heden en toekomst. Niet-lineariteit kende ik als concept, maar zo’n verhaal maakt het echt voelbaar. Wanneer je zo’n boek uit hebt, loop je een tijdje op de toppen van je tenen door de wereld. Voorbij de vanzelfsprekendheid.”
“Met dit stuk willen we ook wetenschappers uitdagen om over hun werk na te denken”
Is kunst vrijer dan wetenschap?
Martha: “Ze vertrekken vaak vanuit dezelfde impuls en ze kunnen ook hetzelfde effect teweegbrengen: tonen dat de dingen niet altijd zijn wat ze lijken. Wetenschap is daar misschien wel beter in dan kunst. We denken altijd dat wetenschap de objectieve feiten toont en de waarheid vertelt, maar dat is niet altijd het geval. Uit de kwantummechanica leer je dat de werkelijkheid op een bepaald niveau bestaat uit een soort symfonie van golven van probabiliteit. Dat zet ons denken totaal op zijn kop. Het nadeel van wetenschap is wel dat je een zekere basiskennis nodig hebt. Dat hoeft niet als je naar ons stuk komt kijken. Kunst verhoudt zich per definitie met een publiek.”
Dat publiek, wie zijn dat? Preken jullie niet vaak voor de eigen parochie?
Martha: “In die zalen zitten niet alleen linkse mensen met een universiteitsdiploma, hoor. Na Theater aan Zee gaan we ook toeren. Niet alleen in de KVS, maar ook in de culturele centra. Die trekken een heel divers publiek met nieuwsgierige mensen van alle gezindten. Schrijf dat maar op: in Vlaanderen mogen we trots zijn op ons CC-netwerk!”
Leon: “We gaan met Aha ook academische centra aandoen, want we willen ook wetenschappers uitdagen om over hun werk na te denken.”
Je wil hen een geweten schoppen?
Martha: “Ja, een gewetenschap.” (lacht)
“Met verwondering alleen verander je de dingen niet”
Wat vinden jullie van die verwondering waar Caroline Pauwels het over had?
Leon: “Ik heb eerst haar essay De verlichting is van iedereen gelezen, op mijn negentiende. Dat was een eyeopener. En Ode aan de verwondering verwoordde goed die ervaring van bewondering en extase die je kunt hebben als je wetenschappelijke inzichten opdoet.”
Martha: “Ik hoop in mijn werk de vanzelfsprekendheid van dingen te bevragen. Verwondering is daar een fantastische tool voor. Verwondering en nieuwsgierigheid zijn dan ook meestal de eerste impuls voor een project. Als een marktkraamster zegt dat klimaatmeisjes als ik boeren tot zelfmoord drijven, ga ik praten met boeren en zoek ik uit hoe ze leven. Andere projecten gingen over senioren en over mensen met extreemrechtse ideeën, en nu ben ik interviews aan het doen met eurocraten, voor een voorstelling over het fenomeen macht. Verwondering is dus een belangrijk instrument. Tegelijk geloof ik ook heel erg in verontwaardiging als een manier om voorbij het vanzelfsprekende te kijken. Met verwondering alleen is er te weinig ambitie tot verandering.”
Première van Aha op #TAZ2026
Aha gaat op 3 augustus in première op Theater aan Zee en loopt daar tot en met 8 augustus. Daarna trekt het stuk op tournee. De voorstelling kwam tot stand mede dankzij de Caroline Pauwelsbeurs voor Verwondering, een initiatief van deAuteurs, TAZ, VUB & KVS.
Martha Balthazar: Concept, tekst en regie
Leon Adriaensen: Concept en tekst
Carine Van Bruggen: Spel en tekst
Barbara T’Jonck: Spel