Wetenschappers ontkrachten vulkaanmythes

Vulkanen roken. Onder een vulkaan bevindt zich een enorme kamer vol vloeibaar magma. Een reeks aardbevingen betekent dat een uitbarsting op komst is. En als een ‘supervulkaan’ als Yellowstone ontwaakt, staat ons een wereldwijde catastrofe te wachten. Het zijn beelden en ideeën die regelmatig opduiken in nieuwsberichten, documentaires en op sociale media. Maar wetenschappelijk zitten ze vaak veel ingewikkelder in elkaar. Een internationaal onderzoeksteam, geleid door de Nieuw-Zeelandse vulkanologe Janine Krippner en voormalig VUB-vulkanoloog Sam Poppe, zet nu die hardnekkige misverstanden over vulkanen recht: van de Ring of Fire en supervulkanen tot mega-tsunami’s en het voorspellen van uitbarstingen.

De vulkanologen brengen daarom achttien van de meest voorkomende misverstanden over vulkanen en vulkaanuitbarstingen samen in het Journal of Applied Volcanology. De auteurs behandelen niet alleen spectaculaire begrippen zoals ‘supervulkaan’ en ‘mega-tsunami’, maar ook fundamentele misverstanden over aardbevingen, klimaat, vulkanische as, magmasystemen en de mogelijkheid om uitbarstingen te voorspellen.

“Vulkanen leveren spectaculaire beelden op en dat maakt ze aantrekkelijk voor sterke verhalen”, zegt Poppe. “Maar vereenvoudigingen kunnen daardoor gemakkelijk een eigen leven gaan leiden, met alle gevolgen vandien. Met ons onderzoek willen we duidelijk maken wat de wetenschap werkelijk kan zeggen, en waar we voorzichtig moeten zijn.”

Een ‘rokende’ vulkaan?

Een donkere wolk boven een vulkaan wordt al snel als ‘rook’ omschreven. Maar wat we zien bestaat uit verschillende materialen. Bij explosieve uitbarstingen worden waterdamp en andere vulkanische gassen gemengd met vulkanische as de lucht in geblazen. Die as bestaat niet uit het zachte verkoolde materiaal dat na een houtvuur achterblijft, maar uit uiterst kleine fragmenten van gesteente, mineralen en vulkanisch glas. Dat onderscheid is belangrijk: vulkanische as kan gevolgen hebben voor luchtvaart, infrastructuur en gezondheid, en vulkanische aswolken kunnen hete brokken gesteente en afkoelend magma doen neerregenen als je te dichtbij komt. De woorden waarmee een vulkanische pluim wordt beschreven zijn dus meer dan een detail.

Wie het woord ‘magmakamer’ hoort, stelt zich gemakkelijk een enorme ondergrondse grot voor die volledig gevuld is met klotsend magma. Ook klassieke tekeningen van vulkanen versterken dat beeld. De werkelijkheid is complexer. De term ‘magmakamer’ is een vereenvoudiging van een vulkanisch systeem dat zich diep in de aardkorst kan uitstrekken. Daarom kijken vulkanologen steeds meer naar het volledige magmasysteem en naar de processen die zich daarin afspelen. Dat is ook belangrijk om vulkanische activiteit te begrijpen en te voorspellen. Magma dat zich verplaatst of verandert van samenstelling impliceert niet automatisch dat een grote ondergrondse tank zich vult totdat die uiteindelijk overloopt.

Rond actieve vulkanen worden niet zelden aardbevingen geregistreerd. Ze kunnen belangrijke informatie geven over wat zich onder de grond afspeelt, maar een aardbeving, of zelfs een reeks aardbevingen, is op zichzelf geen eenvoudige aftelklok naar een uitbarsting. Vulkanologen combineren daarom verschillende soorten waarnemingen. Ze kijken onder meer naar seismische activiteit en andere veranderingen in het vulkanische systeem om te proberen begrijpen wat er gebeurt. “Een vulkaan is geen mechanisme waarbij één parameter ons vertelt wanneer hij zal uitbarsten”, zegt Poppe. “We moeten verschillende signalen samenbrengen en interpreteren. Dat laat toe om scenario’s en waarschijnlijkheden in te schatten, maar dat is iets anders dan een exacte voorspelling.”

Ook een paar alarmerende meetwaarden zijn niet noodzakelijk de voorbode van een uitbarsting en geven niet aan of en wanneer die onontkoombare uitbarsting zal volgen. In werkelijkheid werkt vulkaanvoorspelling niet zo. Als vulkanen worden gemonitord en onderzoekers stellen veranderingen vast, betekent dat niet dat ze altijd exact kunnen voorspellen wanneer een uitbarsting begint, hoe groot die wordt of wanneer ze weer stopt. Vulkanische systemen zijn complex en verschillende vulkanen kunnen zich heel anders gedragen.

Volgens VUB-vulkanoloog Matthieu Kervyn is vooral de communicatie over die onzekerheid belangrijk. Kervyn werkte niet mee aan de nieuwe studie, maar onderzoekt aan de VUB vulkanische processen en risico’s. “Onzekerheid betekent niet dat wetenschappers niets weten”, zegt Kervyn. “Monitoring kan ons veel vertellen over veranderingen in een vulkaan. Maar we moeten duidelijk communiceren over wat we kunnen vaststellen, welke scenario’s mogelijk zijn en waar onzekerheid blijft bestaan.”

De ‘Pacific Ring of Fire’ is waarschijnlijk een van de bekendste begrippen uit de vulkanologie. Op wereldkaarten vormt zich rond de Stille Oceaan inderdaad een opvallende gordel met veel actieve vulkanen en aardbevingen. De naam kan de indruk wekken dat al die vulkanen deel uitmaken van één systeem en dat activiteit in het ene deel van de Ring of Fire iets zegt over wat duizenden kilometers verderop zal gebeuren.

In werkelijkheid gaat het om een enorme zone waarin verschillende tektonische platen en plaatgrenzen interageren. Vulkanische activiteit moet daarom in haar lokale en regionale geologische context worden bekeken. Het feit dat twee vulkanen rond dezelfde oceaan ongeveer tegelijkertijd actief zijn, bewijst op zichzelf geen oorzakelijk verband.

De nieuwe kaart van het gebied hierboven, gemaakt door de auteurs, geeft dat goed weer. Ze is gebaseerd op alle informatie uit de “Volcanoes of the World” databank van het Global Volcanism Program van het Smithsonian Institution in de V.S., de meest complete in zijn soort.

Een begrip als ‘supervulkaan’ klinkt als een wetenschappelijk afgebakend type vulkaan die het beeld oproept van een uitzonderlijk grote berg die tot een allesverwoestende uitbarsting in staat is. Het begrip wordt vooral geassocieerd met plaatsen als Yellowstone in de Verenigde Staten.

“Dergelijke termen kunnen meer verwarring dan duidelijkheid scheppen”, zegt Poppe. “De omvang van de grootste uitbarsting van een vulkaan in het verleden is niet noodzakelijk het meest plausibele scenario voor een mogelijke toekomstige uitbarsting. Het is meer waarschijnlijk dat zulke grote vulkanische systemen gedurende lange tijd heel andere, veel kleinere vormen van activiteit vertonen.”

Ook ‘mega-tsunami’ is een term die snel de aandacht trekt. Vulkanische processen kunnen inderdaad tsunami’s veroorzaken. Instortingen, aardverschuivingen en explosieve processen kunnen grote hoeveelheden materiaal of water in beweging brengen. Van het bestaan van zo’n mechanisme naar de voorspelling dat een bepaalde vulkaan een catastrofale oceaanbrede tsunami zal veroorzaken, is een grote stap. Scenario’s moeten worden beoordeeld op basis van de geologie, het mogelijke volume en mechanisme van een instorting, de interactie met het water en de manier waarop golven zich vervolgens verspreiden. Juist bij scenario’s met potentieel enorme gevolgen is het volgens de auteurs belangrijk onderscheid te maken tussen wat fysisch mogelijk is en wat op basis van wetenschappelijk onderzoek waarschijnlijk wordt geacht.

Nog zo’n misverstand: grote vulkaanuitbarstingen zijn verantwoordelijk voor de klimaatopwarming. De relatie tussen vulkanen en klimaat is echter complex. Vulkanen stootten in de periode van 2005 – 2015 jaarlijks het equivalent van minder dan 2% uit van de koolstofdioxide die de mensheid de atmosfeer in pompt. Grote explosieve uitbarstingen kunnen materiaal en gassen hoog in de atmosfeer brengen en daardoor gedurende een korte periode een meetbare klimaatafkoeling veroorzaken. De klimaatverandering is echter veel breder en wordt veroorzaakt door een opeenstapeling van factoren, waaronder het verbranden van fossiele koolstof-houdende brandstoffen de voornaamste is.

Een laatste probleem is actueler dan ooit: foto’s en video’s van vulkaanuitbarstingen verspreiden zich razendsnel. Spectaculaire beelden kunnen uit hun context worden gehaald, opnieuw opduiken bij een andere uitbarsting of verkeerd worden geïnterpreteerd. Een foto toont wat een camera op één bepaald moment registreerde, maar vertelt niet noodzakelijk welk vulkanisch proces we zien, hoe gevaarlijk dat proces is of wat er vervolgens zal gebeuren.

De snelheid waarmee beelden vandaag wereldwijd worden gedeeld, heeft een paradoxaal effect. Wetenschappelijke kennis kan sneller dan ooit worden verspreid, maar geruchten en verkeerde interpretaties reizen minstens even snel.

De auteurs werkten tijdens en tussen vulkanische crises in onder meer Indonesië, de Filipijnen, Nieuw-Zeeland, Australië, Chili, de Verenigde Staten en Europa. Daarbij zagen ze van dichtbij hoe verkeerde informatie ontstaat en hoe moeilijk het soms is om die achteraf nog te corrigeren.

In hun artikel onderzoeken ze verder zeven concrete gevallen: Mount Agung op Bali, de Etna op Sicilië, Kīlauea op Hawaï, Tajogaite op La Palma, La Soufrière op Saint Vincent, de Taal-vulkaan op de Filipijnen en de Yellowstone-caldera in de Verenigde Staten en lijstten ze achttien misverstanden op en toetsen ze die aan de belangrijkste wetenschappelijke inzichten en recent onderzoek. Het resultaat moet een praktische bron worden voor vulkanologen, journalisten en beleidsmakers wanneer een vulkaan opnieuw het nieuws beheerst.

Dat is niet alleen belangrijk om overdreven paniek te vermijden. Het omgekeerde is minstens even gevaarlijk: dat mensen een reëel risico onderschatten omdat eerdere waarschuwingen overdreven of fout werden voorgesteld.

“Tijdens een vulkaancrisis moet informatie snel beschikbaar zijn, maar vooral betrouwbaar zijn”, zegt Poppe. “Mensen moeten kunnen begrijpen wat er gebeurt, waarop wetenschappers hun inschattingen baseren en welke onzekerheden er nog zijn. Het is belangrijk de informatie te zoeken bij de juiste en verantwoordelijke autoriteiten, waar je ook ter wereld bent als toerist, of welk nieuwsartikel je ook schrijft.”

Kervyn sluit zich daarbij aan: “Vulkanen zijn op zichzelf al spectaculair genoeg. We hoeven ze niet nog spectaculairder te maken dan ze zijn. Hoe beter mensen begrijpen hoe vulkanen werkelijk werken, hoe beter we ook over de risico’s kunnen communiceren.”

Publicatie Krippner et al. (2026), Getting the story straight: Common misconceptions around volcanoes and eruptions with case studies of recent events, Journal of Applied Volcanology.

Contact

Dr. Sam Poppe was voormalig doctoraatsonderzoeker aan de VUB (2014-2019) en is momenteel Assistant-professor aan het Space Research Centre van de Poolse Academie der Wetenschappen (Centrum Badań Kosmicznych PAN). Meer info via sampoppe@cbk.waw.pl, sam35poppe@gmail.com en https://sampoppevolcano.wixsite.com/sampoppe

Prof. Dr. Matthieu Kervyn is professor aan de VUB-Vakgroep Geografie, en voormalig doctoraatspromotor van Sam Poppe.