logo

Omgang met de dood vanuit de Archeologie, Geschiedenis en Moraalwetenschappen

De rituelen, symbolen en objecten waarmee we de overledenen begraven, cremeren en herdenken zijn aan verandering onderhevig en bieden een inkijk in bredere sociale en culturele verschuivingen.  Ook de omgang met het eigen levenseinde is onderhevig aan evoluties, met bijvoorbeeld in België de toenemende vraag naar een verfijning van de euthanasiewetgeving. Vandaag staat de wijze waarop met de dood wordt omgegaan sterk in de belangstelling.

Binnen de overkoepelende vakgroep HARP (History, Archaeology/Art Studies, Philosophy and Ethics) van de Vrije Universiteit Brussel verrichten archeologen, historici en filosofen vanuit hun disciplines onderzoek naar verschillende socioculturele aspecten van de omgang met dood, rouw en herdenking. In het kader van wetenschapscommunicatie vond op zaterdag 31 oktober   een digitaal publieksmoment plaats over de thematiek van ‘Dood en Samenleving’. Verschillende aan de VUB verbonden en/of werkzame onderzoekers en professoren stelden tijdens drie publieke webinars aan de gang zijnde of recent afgelopen onderzoeksprojecten voor aan het brede publiek.

In het luik 'Opnames webinar' staan de video's van de online sessies.

Het bevorderen van wetenschapscommunicatie

Dit initiatief werd mede ondersteund vanuit het HuisvandeMens Brussel en cultureel erfgoedinstelling Liberas. De promotie van dit digitaal evenement gericht op wetenschapscommunicatie vond plaats met de steun van verschillende organisaties binnen de vrijzinnig humanistische beweging  (Humanistisch Verbond, Uitstraling Permanente Vorming, Centrum voor Academische en Vrijzinnige Archieven) en verenigingen actief rond de bescherming van funerair erfgoed in Vlaanderen en Brussel (Grafzerkje, Epitaaf).

'Dood en samenleving' vormde meteen ook het sluitstuk van de door UPV georganiseerde 'Bloemen noch kransen'-activiteitenreeks in september en oktober.

Webinar 1: Archeologisch onderzoek naar funeraire rituelen en landschappen: crematie en grafheuvels vanaf het neolithicum tot de vroege middeleeuwen

Na een korte inleiding van het digitaal publieksmoment door Christoph De Spiegeleer (VUB - Liberas), legt Dries Tys (VUB) uit hoe het interuniversitaire CRUMBEL-project aan de hand van biochemische analyses van crematieresten de funeraire rituelen van onze verre voorouders, tussen het laat-neolithicum en ca 700 na Christus, onder de loep neemt. De wetenschappers van CRUMBEL voeren analyses uit op crematieresten van ongeveer 500 Belgische sites. Crematie was reeds in de Late Bronstijd in onze streken wijdverspreid. Crematieprakijken waren veel complexer dan vaak wordt aangenomen. Uit de vergelijkende analyse van twee Gallo-Romeinse crematiegraven zien we reeds verschillen in aanpak. Ook experimentele crematies van varkensresten kunnen helpen om archeologische resultaten te interpreteren. Marc De Bie (VUB - Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen) stelt, tevens in naam van archeologe Nandy Dolman (VUB - BAAC), een onderzoek voor rond de mogelijkheden om prehistorische funeraire landschappen opnieuw te laten functioneren als natuurbegraafplaatsen. Kan de existentiële menselijke nood om na de dood ritueel (opnieuw) verbonden te worden met de natuur extra betekenis krijgen door symbolisch opnieuw aan te sluiten bij tradities en gemeenschappen van duizenden jaren geleden? Natuurbegraafplaatsen laten aansluiten bij archeologische funeraire plaatsen is mogelijk als er voldoende draagvlak voor is, met initiatief van de betrokken gemeenten en een adequaat ecologisch beheer en erfgoedbeheer.

Webinar 2: Historisch onderzoek naar politiek-religieuze conflicten rond grafcultuur: strijd rond seculiere funeraire cultuur in kleinsteedse en rurale contexten tijdens de lange 19de eeuw

Historisch onderzoek naar niet-kerkelijke begrafenissen en de zogenaamde kerkhovenkwestie in België spitst zich doorgaans toe op de grootstedelijke context. Deze urbane ontwikkelingen zijn evenwel niet representatief voor het hele land. Nieuw onderzoek verschuift de blik naar significante incidenten in dorpen en provinciesteden. Na een korte inleiding van het webinar door Christoph De Spiegeleer (VUB - Liberas), geeft Jeffrey Tyssens (VUB) een lezing over niet-kerkelijke begrafenissen in kleinere steden in de provincie Antwerpen. Patrick Van den Nieuwenhof (VUB) spitst zijn lezing toe op het Oost-Vlaamse platteland. Beide sprekers reconstrueren met de hulp van theoretische kaders via micro-onderzoek geografische patronen in incidenten rond grafcultuur.

Webinar 3: Euthanasie in de 21ste eeuw vanuit filosofisch-ethisch perspectief: actuele discussies met betrekking tot een waardig levenseinde

Het maatschappelijk debat over euthanasie gaat steeds vaker over geestelijk lijden, zoals bij dementie en levensmoeheid. Na een korte inleiding van het webinar door Christoph De Spiegeleer (VUB - Liberas), reconstrueert Niels De Nutte (deMens.nu) de voorgeschiedenis van het Belgische euthanasiedebat, met reeds maatschappelijke belangstelling in de jaren 1950. Johan Stuy (VUB) en Adelheid Rigo (Odisee Hogeschool) geven een lezing over het ethisch dilemma bij de vraag naar euthanasie van personen met dementie. Adelheid Rigo situeert de juridische mogelijkheden voor personen met dementie in België om zelf te beslissen over hun levenseinde, waarna Johan Stuy vanuit bio-ethisch perspectief dieper ingaat op een voorafgaande wilsverklaring van euthanasie bij personen met dementie. Dirk Lafaut (VUB) geeft, tevens in naam van Gily Coene (VUB), een lezing over de ethische uitdagingen van stervenshulp bij levensmoeheid. Beide lezingen wijzen op het belang aan de interactieve ondersteuning van familie, zorgverstrekkers en samenleving voor het welzijn en de autonomie van de patiënt.

 

Webinar 1: Archeologie: crematie en funeraire landschappen (neolithicum - vroege middeleeuwen)

(00:00-00:07): Introductie // (07:00-34:00): Dries Tys: Crematie vanaf de bronstijd tot de vroege middeleeuwen vanuit een high-definitie perspectief. Voorstelling van het interuniversitaire CRUMBEL-project tussen natuurwetenschappen en menswetenschappen // (36:00- 59:00): Marc De Bie (& Nandy Dolman), Terug naar de natuur en verbonden door de tijd? Het hergebruik van prehistorische funeraire landschappen in Vlaanderen als natuurbegraafplaatsen. een verkenning

Webinar 2: Geschiedenis: secularisering en conflict (19de eeuw)

(00:00-02:40): Introductie // (02:40-35:50) Jeffrey Tyssens, Niet-kerkelijke begrafenissen in Vlaamse provinciesteden in de 19de eeuw // (36:30-1u18:00) Patrick Van den Nieuwenhof, De kerkhovenkwestie op het Vlaamse platteland in de 19de eeuw

Webinar 3: Filosofie: discussies met betrekking tot een waardig levenseinde (21ste eeuw)

(00:00-02:00): Introductie // (02:00- 12:00): Niels De Nutte, Inleiding sessie: Het euthanasiedebat in België - een korte historische situering // (12:00-52:20) Johan Stuy & Adelheid Rigo: Een goede dood voor personen met dementie? // (53:50-1u28:30) Gily Coene & Dirk Lafaut: Een gebrek aan zin? Ethisch-filosofische reflecties over levensmoeheid bij ouderen