Professor Cedric Van Dijck, als letterkundige verbonden aan het VUB-Centre for Literary and Intermedial Crossings, wordt bekroond met de prijs van de Vlaamse Wetenschappelijke Stichting 2026. Het was van 2011 geleden dat er nog een VUB’er deze driejaarlijkse prijs voor de humane en sociale wetenschappen in ontvangst mocht nemen. “Ik raakte erg geïnteresseerd in de rol die tijdschriften speelden in het opzetten van koloniale ideologieën. Maar ook in het onderuithalen van die ideologieën.”
Je viel in 2024 ook al in de prijzen met de toekenning van de ERC Starting Grant van de Europese Commissie. Was dat voor hetzelfde onderzoek?
Cedric Van Dijk: “Grotendeels. De prijs die ik gewonnen heb, is voor mijn onderzoek van zowat de laatste tien jaar en voor mijn boek Modernism, Material Culture and the First World War. Daarin bestudeer ik de loopgravenpers van de Eerste Wereldoorlog. AFROPRESS, het ERC-project waarop ik met mijn team momenteel onderzoek voer, gaat over het dekoloniseringsproces aan de hand van Afrikaanse literaire en kunstmagazines. Een gelijkaardige vergeten bron, maar een andere invalshoek.”
Je grijpt in je onderzoek terug naar de periode van 1918 tot 1968. Doe je dat omdat de meeste landen daarna onafhankelijk werden?
“Nee, de landen waar wij naar kijken in dit project, Congo-Brazzaville, de Democratische Republiek Congo, Oeganda, Zuid-Afrika en Madagaskar, zijn onafhankelijk geworden in 1960, of zelfs daarvoor al. Veel van de literaire tijdschriften, die een soort van canon vormden van de Afrikaanse literatuur, werden rond 1968 opgedoekt. De geschiedenis van het continent kwam in die periode in een andere stroomversnelling terecht. Met een focus op de halve eeuw vòòr 1968 kunnen we preciezer de bijdrage bestuderen van tijdschriften aan de overgang van kolonialisme naar onafhankelijkheid.”
“Tijdschriften met lichtvoetige thema’s speelden een belangrijke rol in sociale, culturele en politieke verandering”
Cedric Van Dijck
Waarom spelen die magazines zo’n belangrijke rol in jouw onderzoek?
“Heel mijn onderzoek gaat eigenlijk om een grote paradox. Literaire of culturele tijdschriften worden heel vaak gezien als efemere publicaties, als vergankelijke dingen die weggegooid worden. Daar staan gedichten in, lichtvoetige thema's; niet bepaald serieuze historische bronnen. En toch zien we dat die tijdschriften een heel belangrijke rol hebben gespeeld in sociale, culturele en politieke verandering. Vooral tot midden 20e eeuw. Mijn onderzoek gaat over hoe dat gebeurd is, waarom, en op welke manieren dat vorm kreeg. De focus van mijn boek lag op hoe tijdschriften bijdroegen aan het voeren van de Eerste Wereldoorlog. Met dit nieuwe ERC-project over Sub-Sahara Afrika van 1918 tot 1968, bekijken we specifiek hoe tijdschriften mee vormgaven aan onder andere de dekolonisering en het onderuithalen van koloniale regimes of van Apartheid.”
Kun je die bladen dan zien als de eerste vormen van schriftelijk verzet?
“De eerste vormen zou ik niet zeggen, maar het waren wel heel belangrijke vormen van verzet. Wat zo interessant is aan een tijdschrift, is dat het een heel soepele, beweegbare vorm is. Je kan daar andere dingen meedoen dan met een gedrukt boek of met een geschreven manuscript. Een mooi voorbeeld daarvan zijn Congolese kranten in de jaren 40 en 50. Die werden voornamelijk gedrukt voor het koloniale publiek. De Belgen in Congo dus. Maar vanaf de jaren 40 kwamen daar supplementen in voor de Congolese lezers met de bedoeling om extra geld te verdienen. Meer lezers betekent meer verkochte kranten. Die supplementen groeiden vervolgens uit tot literaire tijdschriften die een belangrijke rol gingen spelen in het uitwerken van die postkoloniale ideeën. Zo werd er nagedacht over wat Congolese literatuur is of hoe Congo eruit kon zien nadat de Belgen zouden vertrekken. Die tijdschriften begonnen ook grenzen over te steken, want ze waren goedkoop om te produceren en gemakkelijk te versturen. Het is die beweegbaarheid, die soepelheid - als een soort van politieke realiteit - waar wij in geïnteresseerd zijn.”
“Door de soepelheid, de beweegbaarheid van een tijdschrift kon de censuur vaak ontlopen worden”
Was het gemakkelijk om die bronnen op te sporen?
“Het zijn bronnen die heel zelden serieus genomen werden en daardoor zelden consequent bewaard bleven. Een tijdschrift of krant kent sowieso een vorm van built-in obsolescence, een ingebouwde veroudering. Ze zijn met andere woorden bedoeld om weggegooid te worden. Als je dat op het einde van de dag niet zou doen, dan koop je de volgende dag geen nieuwe krant. Dus bijna niemand hield die dingen bij. Ze waren er lange tijd ook niet voor gemaakt: gedrukt op goedkoop papier, inkt aan de vingers. We werken met ons team met archieven die incompleet zijn, materiaal dat verdwenen is of dat aan het verdwijnen is. Dus dat is al een hele speurtocht.”
Ze werden niet serieus genomen. Ook niet door de kolonisten? Censureerden zij niet?
“Natuurlijk wel. Maar door de soepelheid, de beweegbaarheid van een tijdschrift kon de censuur vaak ontlopen worden. Een voorbeeld daarvan is The New African, dat werd gepubliceerd in de jaren zestig aan de Universiteit van Kaapstad. Dus tijdens het apartheidsregime. Het was een heel kritisch tijdschrift, dat werd gecensureerd en op den duur verboden. De redacteurs gingen in ballingschap en een van hen startte in Londen The New African opnieuw op. Maar hij stuurde het telkens terug naar Zuid-Afrika onder een nieuwe naam - Frontier, Vanguard, Inkululeko - waardoor het niet door de censor tegengehouden werd. Het duurde telkens een jaar voor de censuur van de apartheidsstaat doorhad dat het om hetzelfde tijdschrift ging. En dan werd het opnieuw van naam veranderd. Het is een soort van soepelheid die je op honderd verschillende manieren in tijdschriften ziet en die vaak politiek ingezet werd. En dit is veel moeilijker waar te maken met gedrukte boeken of met andere vormen van literatuur.”
“De grote ironie is dat veel van het materiaal uit die periode zich in Europa en niet in Afrika zelf bevindt”
Vanwaar die specifieke belangstelling voor Afrikaanse magazines?
“Ik doe al meer dan tien jaar onderzoek naar literaire en culturele tijdschriften. Initieel naar die van tijdens de Eerste Wereldoorlog. Ik raakte heel erg geïnteresseerd in de rol die tijdschriften speelden in het opzetten van koloniale ideologieën. Maar ook in het onderuithalen van die ideologieën. Omdat ik in België werk, zijn die banden met Afrika eenvoudiger te bestuderen. Dat is de grote ironie: veel van het materiaal uit de periode waarin we geïnteresseerd zijn, bevindt zich in Europa en niet in Afrika zelf. Het bewaarde archief van de Congolees Paul Lomami-Tshibamba, de redacteur van Voix du Congolais en Liaison, ligt in de KBR in Brussel.”
Hoe wordt jouw onderzoek in die landen zelf ontvangen?
“We werken vaak en graag samen. Mijn team bestaat uit twee doctoraatstudenten, een postdoc en mezelf. We gaan nu bijvoorbeeld met het hele team naar Antananarivo in Madagaskar om er archieven te bezoeken en conferenties te houden met plaatselijke onderzoekers. De VUB heeft ook heel veel banden, bijvoorbeeld met enkele universiteiten in Kaapstad en in Congo. Ik was twee jaar geleden gastonderzoeker aan de Universiteit van Kaapstad. Daar heb ik zes maanden in archieven rond gegraven.”
