Hoe zien we kinderen? Hoe ervaren zij de wereld? En wanneer ben je eigenlijk geen kind meer? Nieuw zijn die vragen niet. VUB-onderzoeker Beau Serrus en KU Leuven-onderzoeker Imola Nagy-Seres duiken in de literatuur van 100 jaar geleden en leggen bloot hoe modernistische schrijvers toen al traditionele beelden van kinderen en opgroeien in vraag stelden. En hoe actueel hun ideeĆ«n vandaag nog zijn. āZe gebruikten vaak kinderpersonages om kritiek te uiten op imperialistische en nationalistische denkbeelden.ā
Jullie onderzoeken hoe schrijvers honderd jaar geleden naar kinderen keken. Waarom is dat vandaag relevant?
Imola Nagy-Seres: āDe kindertijd werd lange tijd gezien als een opeenvolging van ontwikkelingsfasen die kinderen moest voorbereiden op hun rol als volwassenen. Veel wetenschappelijke theorieĆ«n van toen baseerden zich op de evolutieleer, met de witte, opgeleide man uit de hogere sociale klasse als het ultieme ontwikkelingsideaal. In mijn onderzoek bestudeer ik hoe vrouwelijke modernistische schrijvers zich daartegen verzetten. Via onconventionele representaties van kinderen doorbraken ze traditionele ideeĆ«n over gender en identiteit. Zo werd het kind ook een symbool van feministisch verzet. In diezelfde periode groeide de aandacht voor het kind als individu met eigen behoeften, lichamelijk, intellectueel en ook emotioneel. Een duidelijk voorbeeld is arts en pedagoog Maria Montessori, die vernieuwende ideeĆ«n over onderwijs introduceerde. Volgens Montessori leren kinderen niet alleen uit boeken, maar met al hun zintuigen: door te ruiken, te voelen, hun omgeving te ontdekken. Haar ideeĆ«n zijn vandaag nog altijd relevant.ā
Beau Serrus: āOok binnen het Britse Rijk werden kinderen vooral bekeken vanuit hun toekomstige nut: ze moesten opgroeien tot volwassenen die het koloniale systeem zouden dienen. Modernistische schrijvers begonnen dat beeld in vraag te stellen en lieten zien hoe veelzijdig kinderen konden zijn. Niet alleen hun toekomst als volwassene, maar ook hun ervaringen in het hier en nu kregen een plaats in die verhalen. Ze gebruikten vaak kinderpersonages om kritiek te uiten op imperialistische en nationalistische denkbeelden.ā
Hoe deden ze dat concreet?
Imola: āIn The Waves van Virginia Woolf, een roman uit 1931, speelt Rhoda met bloemblaadjes die ze als bootjes in een kom water laat drijven. Echte speelgoedbootjes waren voorbehouden aan jongens, dus moest ze een alternatief bedenken. Ik vind het prachtig hoe Woolf via zoān ogenschijnlijk onschuldige scene een heel andere, vrouwelijke vorm van creativiteit laat zien.ā
Beau: āEen ander mooi voorbeeld vind je bij de Indiase schrijver Mulk Raj Anand. In Seven Summers, een van zijn verhalen, bezoekt een Indiase jongen een koloniale tentoonstelling, bedoeld om de rijkdom en macht van het Britse Rijk te tonen. De jongen heeft er nauwelijks oog voor. Wat hem vooral bezighoudt, is het traditionele Indiase ijsje dat hij nadien eet. Een subtiele vorm van verzet. Het verhaal gaat ook over de verwachtingen van de vader. Die wil dat zijn zoon goed presteert om later een hoge functie te bekleden, terwijl de jongen liever spelletjes speelt en zijn omgeving ontdekt. Via zulke kleine momenten stellen modernistische schrijvers de verwachtingen van volwassenen en het koloniale systeem ter discussie.ā
āModernistische schrijvers doorbreken die scherpe grens tussen kindertijd en volwassenheidā
Imola Nagy-Seres
We beschouwen jongeren vandaag als volwassen op achttien jaar. Is die grens wel zo strikt?
Imola: āVolgens mij kan je onmogelijk precies bepalen wanneer de kindertijd eindigt. Natuurlijk onderscheiden we in de psychologie verschillende ontwikkelingsfasen, maar er bestaan zoveel individuele verschillen. Modernistische schrijvers doorbreken die scherpe grens tussen kindertijd en volwassenheid. Ze creĆ«erden vaak kinderen die zich als volwassenen gedragen, soms zelfs door misdaden te plegen. Omgekeerd beschouwden veel schrijvers de kindertijd ook als inspiratiebron. Die openheid en frisse blik op de wereld wilden ze ook als volwassenen vasthouden.ā
āKinderen laten zich vaak laten leiden door zintuiglijke ervaringen die volwassenen weinig nuttig vinden, maar die soms vernieuwende inzichten brengenā
Kinderen groeien vandaag op met smartphones, tablets en een overvloed aan speelgoed. Kunnen ze iets leren van de kinderen uit die verhalen?
Imola āWe moeten natuurlijk een onderscheid maken tussen fictieve personages en echte kinderen. Maar het fascineert me hoe kinderen zich in oude verhalen vermaken met de gewoonste dingen. In āPreludeā van Katherine Mansfield organiseert Kezia een heus fantasiediner met takken, stenen en schelpjes. Zelfs slakken en mieren schuiven mee aan haar tafel. Ook kapot of onvolledig speelgoed duikt vaak op in modernistische literatuur. Het plezier dat kinderen daarin vinden ontroert me. Misschien kunnen kinderen dat vandaag leren: de wereld meer met alle zintuigen beleven. En voor opvoeders is het goed om kinderen voldoende tijd voor vrij spel te geven, zonder er een educatief doel aan te koppelen.ā
Beau Serrus
Beau: āIn mijn onderzoek valt het op hoe kinderen zich vaak laten leiden door zintuiglijke ervaringen die volwassenen weinig nuttig vinden, maar die soms net leiden tot vernieuwende inzichten. Modernistische schrijvers lieten zich daardoor inspireren. Misschien kunnen wij dat ook vaker doen: meer oog hebben voor wat er rondom ons gebeurt, met een open blik.ā
āVrouwelijke modernistische auteurs tonen hoe de zorg voor kinderen juist heel vernieuwend en zelfs radicaal kan zijnā
Heeft jullie onderzoek ook veranderd hoe jullie zelf naar kinderen kijken?
Beau: Absoluut. In To the Lighthouse van Virginia Woolf werd ik geraakt door de tegenstrijdigheid waarmee ze kinderen voorstelt: soms engelachtig en onschuldig, dan weer wreed of zelfs duister. Als volwassenen projecteren we vaak onze eigen wensen en toekomstverwachtingen op kinderen. Modernistische literatuur toont dat kinderen niet zomaar in ƩƩn hokje passen.ā
Imola: āMijn zoontje is tweeĆ«nhalf en zoals veel jonge ouders kocht ik enthousiast educatief speelgoed voor hem. Maar eerlijk? De meeste dingen interesseerden hem nauwelijks. Hij speelt liever met stenen of andere alledaagse voorwerpen. Dat deed me denken aan Katherine Mansfield, die kritiek had op sommige ideeĆ«n van Montessori, die volgens haar de aandacht van kinderen te sterk stuurden. We hebben nog altijd educatief speelgoed in huis, al ben ik er misschien zelf het meest door gefascineerd. Ik moest glimlachen toen ik opmerkte hoe mijn ervaringen als moeder aansloten bij mijn onderzoek. Modernistische literatuur heeft mijn kijk zeker beĆÆnvloed.ā
Wat hopen jullie met jullie onderzoek te bereiken?
Imola: āLiteratuur kan ons anders doen nadenken. In mijn onderzoek verken ik ook themaās rond moederschap. Moeder worden of thuisblijven om voor je kind te zorgen associĆ«ren we niet meteen met feminisme. Toch laten vrouwelijke modernistische auteurs zien hoe de zorg voor kinderen juist heel vernieuwend en zelfs radicaal kan zijn. Dat zie je ook in modernistische kunst. De Duitse schilderes Paula Modersohn-Becker schilderde vaak zwangere vrouwen en moeders als krachtige, zelfverzekerde figuren, met gedurfde kleuren en penseelstreken. Modernistische kunst kan ons helpen om diepgewortelde ideeĆ«n vanuit een ander perspectief te bekijken. Dat hoop ik met mijn onderzoek zichtbaar te maken voor een breder publiek.ā
Beau: āOnderzoek naar modernistische literatuur richtte zich lange tijd vooral op een westers canon. Met mijn project wil ik dat beeld verbreden en minder onderzochte auteurs belichten, zoals Mulk Raj Anand. Hoe dachten modernistische schrijvers uit verschillende delen van de wereld over kinderen en onderwijs? Waren er onderlinge contacten en invloeden? Soms voelt het echt als puzzelwerk.ā
Op 20 november staan de rechten van het kind centraal. Hoe linken jullie jullie onderzoek aan de vrijheid van kinderen
Beau: āHoewel het verschillende maatschappelijke ontwikkelingen zijn, zie ik duidelijke raakvlakken tussen modernistische literatuur en het VN-Kinderrechtenverdrag van 1989. Ze delen een belangrijk uitgangspunt: kinderen zijn individuen met een eigen stem, die de ruimte verdienen om zelf de wereld te ontdekken.ā
Imola: āModernistische literatuur speelde een belangrijke rol in het erkennen van kinderen als individuen. Dat past helemaal binnen de bredere culturele, maatschappelijke en juridische evolutie.ā
BIO
Beau Serrus (VUB) is doctoraatsonderzoeker aan de VUB, met een beurs van het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO). In haar project āFar from Innocent: Modernism, Children and the British Empire (1897ā1960)ā onderzoekt ze hoe modernistische schrijvers kinderfiguren gebruikten om ideeĆ«n over vooruitgang, nationalisme en het Britse kolonialisme kritisch te belichten. Met haar onderzoek won ze de BAAHE Thesis Prijs en de Herman Servotte Prijs.
Imola Nagy-Seres (KU Leuven) is MSCA postdoctoraal onderzoeker en werkt aan het project āModernist Childhoods: The Figure of the Child in Womenās Fiction, c. 1890 ā 1950ā. Ze onderzoekt hoe vrouwelijke modernistische auteurs kinderen en kind-zijn in fictie voorstelden en daarmee traditionele ideeĆ«n over onderwijs, gender en identiteit ter discussie stelden. Eerder deed ze onderzoek in Berlijn en Tokio.