Elly Mansoury is een Belgisch-Iraanse politicoloog aan de VUB. Zij ziet hoe de VS en Israël de straatprotesten in Iran steunen, maar dat gebeurt volgens haar hoegenaamd niet om de democratie tot stand te brengen voor de Iraanse bevolking. Deze opinie werd oorspronkelijke gepubliceerd in De Morgen.
De onrust in Iran gaat intussen haar derde week in. Wat eerder begon met een staking van handelaren in de Grote Bazaar van de hoofdstad, dijde verder uit naar protesten van studenten in universiteiten en jonge mensen op straat, in alle 31 provincies. Mensenrechtenorganisaties melden dat de Iraanse ordediensten minstens 116 demonstranten hebben doodgeschoten en 2.600 gearresteerd.
De vonk van de protesten is deze keer de financiële strijd van de meeste Iraniërs, maar dat is slechts het topje van de ijsberg. De Iraanse munt kent een historisch dieptepunt, de inflatie piekt tot 42 procent en voedselprijzen zijn 70 procent duurder geworden.
Daarnaast is er een waterfaillissement in het land en behoorde de Iraanse hoofdstad ook in 2025 wereldwijd tot de top tien van de grootsteden met de hoogste luchtvervuiling. Door jarenlange sancties van westerse landen, corruptie en wanbeleid door de leiders van het regime is de Iraanse economie zwaar getroffen.
Bovendien is de Iraanse munt, de rial, sinds de Israëlisch-Amerikaanse aanvallen van vorig jaar in een vrije val geraakt. Die bombardementen waren voornamelijk gericht op nucleaire terreinen en het ballistische rakettenarsenaal. Volgens het Westen werkt Iran er aan kernwapens, maar het islamitische regime ontkent dit. Het wijst op zijn beurt naar Israël, dat over niet-aangegeven nucleaire wapens beschikt. Iran vindt dat het Internationaal Atoomagentschap twee maten en gewichten hanteert, aangezien het Non-proliferatieverdrag door Iran is ondertekend, maar het land permanent onder internationaal toezicht staat. Bovendien heeft niet Iran maar Israël de afgelopen twee jaar een land weggevaagd: Palestina.
‘De VS staan klaar’
Inmiddels gebruiken de Iraanse ordediensten alsmaar meer geweld tegen de demonstranten, waardoor de dodentol in Iran oploopt. Hierop reageerde Trump afgelopen week enkele keren met een waarschuwing en hij heeft ondertussen zijn retoriek opgevoerd: “Iran kijkt naar VRIJHEID, misschien wel als nooit tevoren. De VS staan klaar om te helpen!!!” Nadien verklaarde Trump dat de VS zullen “beginnen met schieten” als demonstranten in Iran het doelwit worden van de ordediensten.
De inspanningen van het islamitische regime om de wijdverspreide golf van antiregimeprotesten te onderdrukken worden bemoeilijkt door de dreigingen van de Amerikaanse president. Daarnaast oefent ook de andere staatsvijand van het regime, met name Israël, druk uit door de straatprotesten te steunen en te dreigen met nieuwe militaire aanvallen op Iran.
"Voor de VS en Israël is het ideale scenario dat Iran als grote speler buitenspel wordt gezet en volledig wordt verzwakt"
Israëlisch premier Netanyahu heeft eerder tijdens de twaalfdaagse oorlog in juni al geprobeerd om een opstand in Iran rechtstreeks aan te wakkeren. Hij hield een toespraak waarin hij het Iraanse volk aanmoedigde om “op te staan en hun stem te laten horen”. Hij vergoelijkte de militaire bombardementen van Israël tegen Iran als een middel om “de weg vrij te maken voor jullie vrijheid” en misbruikte de slogan ‘Vrouwen, leven, vrijheid’ van de Jina Mahsa Amini-protesten.
De Israëlische regering beweert dat ze “vrijheid” willen voor het Iraanse volk. In wezen betreft het een drukkingscampagne die gericht is op het ontketenen van een oorlog. Of het nu gaat om het Iraans nucleaire programma of de antiregimeprotesten op straat, de VS en Israël willen duidelijk opnieuw een militaire escalatie met Iran. Op die manier wordt de aandacht van het genocidaal geweld in Palestina afgeleid, kan Netanyahu in Israël aan de macht blijven en wordt Iran een tandeloze tijger. Voor de VS en Israël is het ideale scenario dat Iran als grote speler buitenspel wordt gezet en volledig wordt verzwakt. Het gaat hoegenaamd niet om de democratie tot stand te brengen voor de Iraanse bevolking, maar om strategisch eigenbelang.
Diverse oppositie
Bovendien stomen de VS en Israël al iemand klaar voor een eventuele regimewissel: kroonprins Reza Pahlavi, de zoon van wijlen de sjah van Iran, die tijdens de Islamitische Revolutie in 1979 werd verbannen. Critici beschouwen Pahlavi evenwel als een gedoodverfde marionet van de VS en Israël. Hoewel de verschillende Iraanse diaspora-oppositiegroeperingen steeds gekant zijn tegen een buitenlandse militaire interventie, steunt Reza Pahlavi die wel. Hij riep tijdens de twaalfdaagse oorlog het Iraanse volk op sociale media op om in opstand te komen op het historisch zwakste punt van de islamitische republiek.
Een vaak voorkomend doch vertekend beeld dat eveneens werd weergegeven in de documentairereeks De deal met Iran, is dat het lijkt alsof de Iraanse politiek louter bestaat uit een simplistische bipolaire tegenstelling. Enerzijds de voorstanders van een Iraanse monarchie, de Pahlavi-dynastie, en anderzijds het islamitische regime, onder leiding van Khamenei, met slechts in de marge een zogenaamde enige andere speler, het MEK (Mojahedin-e-Khalq) of Heilige Strijders van het Volk. Deze oppositiegroepering bestaat uit een ideologische samensmelting van linkse ideeën en islam. Het is opmerkelijk dat de documentairereeks insinueert dat “dé Iraanse oppositie” bestaat.
Iran heeft lange tijd voor en in de periode rond de Islamitische Revolutie, in 1979, een geschiedenis van vele diverse oppositiegroeperingen gekend: zowel seculiere, conservatieve als progressieve. Zo speelde de Iraanse politieke partij Nationalistisch Front in de jaren 1940 en 1950 een grote rol, omdat ze tegen de zin van het Verenigd Koninkrijk en de VS in de olie van Iran wou nationaliseren. Net zoals bij het omverwerpen van Maduro in Venezuela heeft de Amerikaanse CIA in samenwerking met de Britse MI6 in 1953 de eerste democratisch verkozen seculiere premier, Mohammad Mossadegh, ten val gebracht. Pas in 2013 heeft de CIA dit publiekelijk bevestigd.
Pervers effect
Kortom, de VS en Israël ondergraven steeds het democratiseringsproces van binnenuit in Iran en vormen een gevaar voor de veiligheid van de Iraanse bevolking en anderen in de regio. Momenteel sanctioneert de EU samen met de VS en het VK het land zodanig hard dat het voornamelijk de gewone burgers in Iran treft. Mede hierdoor is vooral de Iraanse bevolking de dupe van de westerse sancties, maar heeft de Revolutionaire Garde een clandestiene manier om alsnog financieel sterk te staan. De westerse sancties hebben dus een pervers effect.
Wat kan wel gedaan worden? De EU kan bijstand verlenen aan mensenrechtenactivisten, politiek gevangenen, vakbonden en verenigingen die Irans democratiseringsproces van binnenuit bewerkstelligen. Daarnaast kan het islamitische regime gerichter geviseerd worden door bijvoorbeeld zijn top op de sanctielijst uit te breiden, een inreisverbod op te leggen voor Europa en hun tegoeden verder te bevriezen.
Ook dient de internationale aandacht op het land te blijven. Het regime is bevreesd voor verder isolement, omdat het bijzonder kwetsbaar is voor buitenlandse inmenging en reputatieschade. Bovendien heeft Iran – in tegenstelling tot Israël – het Non-proliferatieverdrag ondertekend, waardoor er in verband met het nucleaire programma geen marge is om de sancties in ruil daarvoor op te heffen.