Een uur intensief bureauwerk of studeren zorgt ervoor dat we fysiek sneller uitgeput raken, hoewel onze spieren biologisch gezien nog perfect in staat zijn om topprestaties te leveren. Dr. Jelle Habay, van de onderzoeksgroep Menselijke Fysiologie (MFYS) van de Vrije Universiteit Brussel (VUB), onderzocht het complexe mechanisme achter mentale vermoeidheid en de directe impact ervan op onze fysieke limieten. Zijn doctoraatsonderzoek toont aan dat het brein continu een subtiele kosten-batenanalyse maakt die onze fysieke prestaties saboteert, maar onthult ook een hoopgevend wapen: regelmatige fysieke activiteit beschermt ons tegen deze mentale uitputting.

Het gevoel van vermoeidheid is complex. Enerzijds is er fysieke vermoeidheid, die ontstaat door directe lichamelijke inspanning zoals hardlopen of wielrennen. Anderzijds richt de onderzoeksgroep MFYS zich op mentale vermoeidheid. Deze vorm wordt opgewekt door cognitieve inspanning, zoals computerwerk of administratie. Hoewel de oorsprong van beide vormen totaal verschillend is — de spieren versus de hersenen — is de subjectieve ervaring van uitputting verrassend gelijklopend.

De chemie van het vermoeide brein

De hersenen kunnen bij levende proefpersonen enkel indirect worden bestudeerd, wat de zoektocht naar fysiologische mechanismen uitdagend maakt. Wetenschappelijke theorieën wijzen op veranderingen in de chemische huishouding van het brein. Tijdens langdurige mentale activiteit hopen zich bepaalde afvalstoffen op, zoals adenosine. Deze ophoping verhoogt de waargenomen zwaarte van fysieke inspanningen en belemmert de werking van cruciale neurotransmitters zoals dopamine, dat nauw verbonden is met onze motivatie.

"Mentale vermoeidheid zorgt ervoor dat we de benodigde inspanning voor een volgende taak veel hoger inschatten of dat onze motivatie zo sterk daalt dat we die inspanning simpelweg niet meer willen leveren", verklaart Dr. Jelle Habay. "Het brein voert continu een interne kosten-batenanalyse uit waarbij de opbrengst altijd moet opwegen tegen de inspanning."

Psychologische barrière met een fysiologische basis

De meest opmerkelijke bevinding uit het onderzoek is de directe interactie tussen mentale uitputting en fysieke prestaties. Wanneer proefpersonen na een uur intensieve denkarbeid moeten fietsen, houden zij dit op groepsniveau significant minder lang vol dan wanneer zij uitgerust aan de start verschijnen. Biologisch en fysiologisch verkeren de spieren in exact dezelfde staat; de energiereserves zijn onaangeroerd en er is geen sprake van fysieke verzuring. De blokkade is volledig toe te schrijven aan het brein.

Onderzoekers vermoeden o.a. dat de feedbacksignalen die vanuit de spieren naar de hersenen worden gestuurd bij een mentaal vermoeid persoon sterker worden geïnterpreteerd, waardoor dezelfde fysiologische inspanning zwaarder aanvoelt. Uiteindelijk is het de bewuste beslissing van het brein die bepaalt wanneer we stoppen met een fysieke inspanning.

De impact van levensstijl en dagelijkse stress

Dr. Habay onderzocht ook de grote individuele variatie: waarom zijn sommige personen vatbaarder voor de effecten van mentale vermoeidheid vergeleken met andere? Uit de analyses bleek dat stabiele factoren zoals leeftijd, geslacht of algemeen mentaal trainingsniveau verrassend weinig voorspellen. In plaats daarvan speculeren de onderzoekers dat dagelijkse, dynamische factoren zoals slaapkwaliteit, acute stress en de gezinssituatie een veel grotere rol zullen spelen.

Toch biedt één stabiele factor een duidelijke bescherming: fysieke fitheid. Mensen die rapporteerden dat ze wekelijks veel aan fysieke inspanning doen, blijken aanzienlijk beter in staat om de negatieve effecten van mentale vermoeidheid op hun fysieke prestaties te onderdrukken. Het lijkt dat hun lichaam de signalen van vermoeidheid effectiever kan reguleren. Verder onderzoek moet echter uitwijzen waarom er een verband is tussen deze factor en de respons op mentale vermoeidheid.

Topsport en de werkvloer

De inzichten hebben grote implicaties. In de topsport kan mentale weerbaarheid de doorslag geven. Technieken zoals 'brain endurance training' — waarbij atleten cognitieve taken combineren met fysieke training — worden al onderzocht om de grens te verleggen. Daarnaast helpt het begrijpen van acute mentale vermoeidheid om op de werkvloer chronische klachten zoals burn-outs preventief aan te pakken.

Referentie

Habay, J., Arauz, Y.L.A., Bian, C. et al. Temporal Robustness of Mental Fatigue Susceptibility: A One-Year Follow-up Study. Sports Med - Open 12, 101 (2026). https://doi.org/10.1186/s40798-026-01062-5

Contact:

Dr. Jelle Habay: tel. nr. beschikbaar bij de redactie