Een meme lijkt op het eerste gezicht misschien niet meer dan een grapje dat door je tijdlijn flitst. Maar achter dat ene beeld schuilt ook een verhaal over macht, emoties, identiteit en gemeenschap. Het is precies die culturele gelaagdheid die Astrid Luypaert fascineert. De kunsthistorica en doctoraatsonderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) bestudeert hoe mensen, en kunstenaars in het bijzonder, vorm geven aan verlies en rouw. Ze kijkt daarbij ook naar fenomenen die velen niet meteen als onderzoeksobject zouden beschouwen: internetmemes.
Een cultuurhistorische bril
Aan de VUB is Luypaert verbonden aan de onderzoeksgroep BILD en de opleiding Agogische Wetenschappen. Als doctoraatsonderzoeker bestudeert ze hoe kunstenaars vorm geven aan rouw. Momenteel focust haar onderzoek op artistieke rouwrituelen in de publieke ruimte. Hoewel haar doctoraat over rouw gaat, ziet Luypaert zichzelf in de eerste plaats als cultuurhistorica. "Ik ben opgeleid als kunsthistorica en archeologe, maar wat mij ook interesseert zijn bredere culturele processen. Ik probeer te begrijpen welke historische ontwikkelingen hebben geleid tot de samenleving waarin we nu leven en hoe cultuur vandaag tot stand komt."
Die brede blik verklaart ook haar fascinatie voor memes. Tijdens haar studies in Leiden volgde ze een vak rond memes en digitale cultuur. Sindsdien is haar interesse alleen maar gegroeid. "Ik ben opgegroeid met internetcultuur. Voor mij zijn memes er altijd geweest. Maar net als schilderijen, rituelen of monumenten vertellen ze iets over de wereld waarin ze ontstaan."
Wat memes gemeen hebben met kunst
Veel mensen zien memes vooral als entertainment. Luypaert kijkt er anders naar. "Een meme is vaak meer dan gewoon een grap. Ze ontstaat binnen een bepaalde maatschappelijke context en zegt iets over hoe mensen denken, voelen of naar de wereld kijken."
Een cartoon uit The Judge (1921) toont dat sommige memeformats al meer dan een eeuw oud zijn.
Volgens haar delen memes opvallend veel kenmerken met kunst uit het verleden. Een belangrijk voorbeeld is intertekstualiteit: het principe waarbij culture expressies verwijzen naar andere culturele uitingen. "Om een meme te begrijpen, moet je vaak de oorspronkelijke referentie kennen. Dat zien we ook voortdurend in de kunstgeschiedenis. Kunstenaars bouwen voort op de bestaande cultuur. Ze gebruiken bijvoorbeeld beelden, passen die aan en geven er nieuwe betekenissen aan."
Dat mechanisme bestond al lang voor het internet. Luypaert verwijst naar een populaire cartoon uit 1921 die speelt met het verschil tussen verwachting en realiteit. Het format doet opvallend denken aan hedendaagse memes zoals Expectations vs. Reality. "De vorm is eenvoudig, herkenbaar en werkt in één oogopslag. Dat zijn eigenschappen die we vandaag nog altijd terugzien in de internetmeme."
De eerste meme?
De oorsprong van het woord 'meme' ligt verrassend genoeg niet op het internet, maar in de biologie. Evolutiebioloog en VUB-eredoctor Richard Dawkins introduceerde de term 'meme' in 1976 in zijn boek The Selfish Gene. "Hij vroeg zich af wat in cultuur dezelfde rol speelt als genen in de biologie", legt Luypaert uit. "Zijn idee was dat ook ideeën zich verspreiden, veranderen en soms dominanter worden, net als genen."
Dawkins gebruikte het begrip nog niet voor grappige internetbeelden zoals we die vandaag kennen. Hij zag memes eerder als culturele ideeën, gewoontes en overtuigingen die van mens op mens worden doorgegeven. Religie was voor hem een bekend voorbeeld: een geheel van rituelen, verhalen en gebruiken dat zich over generaties verspreidt en gaandeweg verandert.
Niet iedereen volgt die redenering. Volgens Luypaert vinden sommige wetenschappers Dawkins' theorie te breed, omdat je op die manier bijna alles een meme kan noemen. Voor haar blijft het begrip vooral interessant als manier om na te denken over hoe ideeën, beelden en culturele gewoontes zich doorheen de tijd verspreiden en aanpassen.
Wanneer een meme meer wordt dan een grap
Toch zijn memes niet altijd onschuldig. Ze kunnen ook haatdragende boodschappen verspreiden of gebruikt worden om mensen te manipuleren.
Als voorbeeld verwijst Luypaert naar de zaak rond Schild & Vrienden, waarbij in besloten chatgroepen memes werden gedeeld die veel maatschappelijke verontwaardiging uitlokten. "Vaak wordt dan gezegd: 'Het is maar een meme.' Maar dat argument kan ook als rookgordijn dienen. Een humoristische format sluit een haatdragende boodschap niet uit. De context waarin een meme wordt gedeeld, kan die boodschap zelfs versterken."
Memes zijn vandaag een medium voor politieke propaganda geworden. Luypaert verwijst naar voorbeelden uit de Verenigde Staten, waar beelden van immigratierazzia's werden gemonteerd op het bekende Pokémon-liedje Gotta Catch 'Em All. Door gebruik te maken van humor, herkenbaarheid en populaire cultuur kregen de beelden een luchtige verpakking, terwijl tegelijk mensenlevens worden gereduceerd tot een spel.
"Zelfs overheden en politieke bewegingen zetten vandaag memecultuur in"
Volgens haar schuilt daarin precies de kracht van het medium. Memes zijn snel, herkenbaar en emotioneel geladen. Daardoor kunnen ze ideeën bijzonder efficiënt verspreiden. "Zelfs overheden en politieke bewegingen zetten vandaag memecultuur in. De NAVO doet bijvoorbeeld grootschalig onderzoek naar 'memetic warfare': het gebruik van memes om de publieke opinie over oorlog te beïnvloeden."
Wat memes ons leren over rouw
De link tussen haar onderzoek naar rouw en haar interesse in memes is minder vreemd dan ze op het eerste gezicht lijkt. "Rouw is niet alleen een persoonlijke ervaring. Ideeën over wie we mogen herdenken en wie niet, zitten diepgeworteld in maatschappelijke systemen ."
Ze verwijst daarbij naar het werk van filosoof Judith Butler, die onderzoekt waarom sommige overlijdens meer publieke aandacht krijgen dan andere en wat die verschillen zeggen over hoe we levens waarderen. Butler noemt dat grievability: het idee dat niet elk leven in dezelfde mate als waardevol of betreurenswaardig wordt beschouwd. "Wie krijgt aandacht wanneer die sterft? Wie wordt herdacht? Welke verliezen vinden we belangrijk? Dat zijn politieke én culturele vragen, ingebed in diepgewortelde systemen."
Volgens Luypaert kunnen memes helpen om zulke maatschappelijke dynamieken zichtbaar te maken. Ze tonen hoe mensen omgaan met verlies, verdriet en onzekerheid. "Er bestaan bijvoorbeeld memes over klimaatrouw of over de druk om na een verlies snel weer verder te gaan. Ze kunnen fungeren als een spiegel van hoe wij als samenleving omgaan met verlies.”
Een archief van onze tijd
Welke meme toekomstige archeologen absoluut zouden moeten terugvinden, vindt Luypaert moeilijk te zeggen. Wel hoopt ze dat onderzoekers over enkele eeuwen nog toegang zullen hebben tot onze digitale cultuur. "Memes vallen vandaag vaak tussen de mazen van het net. Ze circuleren overal, maar worden niet altijd systematisch bewaard. Archiveren kan ook veel blootleggen: het doet ons nadenken over wat we typerend vinden voor onze samenleving en wat we willen nalaten aan toekomstige generaties."
Daarom verwijst ze graag naar Motel of the Mysteries, een satirisch boek waarin archeologen uit de verre toekomst alledaagse objecten, zoals een toiletpot, volledig verkeerd interpreteren. "Het houdt archeologen een spiegel voor. We denken vaak dat we het verleden begrijpen, maar eigenlijk reconstrueren we voortdurend verhalen op basis van fragmenten, en weerspiegelen we zo soms onze hedendaagse denkkaders."
Misschien geldt dat ook voor memes. Wat vandaag vluchtig en banaal lijkt, kan morgen een waardevolle sleutel blijken tot hoe we leefden, lachten en rouwden.
Bio
Astrid Luypaert is kunsthistorica, archeologe en doctoraatsonderzoeker aan de VUB. Ze is verbonden aan de onderzoeksgroep BILD (Brussels Research Centre on Innovation in Learning and Diversity). In haar onderzoek bestudeert ze hoe kunstenaars vorm geven aan rouw en hoe kunst nieuwe vormen van collectieve rouw kan creëren. Daarnaast is ze al zeven jaar actief bij Studiekring Vrij Onderzoek.