Of Alden Biesen een keerpunt vormt voor Europa valt nog te bezien. Het versterken van de markt en de industrie alleen zal niet volstaan. Een zwak punt van de constructie blijven de soevereine lidstaten, elk met een eigen nationalistisch project. Daardoor blijft verdeeldheid de regel. De opinie van VUB-prof Eric Corijn verscheen in De Morgen.
Veel indruk zal Europa nog steeds niet maken in de geopolitieke krachtmeting, door een gebrek aan politieke visie en sturing en door tegenstrijdige opties die een grondiger debat vergen. Amerikaans president Trump blijft de kaarten schudden. Het wereldsysteem is aan het kantelen. Er komt niet alleen een einde aan de neoliberale wereldmarkt en het multilateralisme, aan de Veiligheidsraad en de juridische wereldorde, maar ook aan de Amerikaanse hegemonie zelf. Want daar is het tenslotte om te doen.
Even terug naar het begin. Met de intrede van de VS in de Eerste Wereldoorlog, de nederlaag van Duitsland en het aflopen van de dominantie van het Verenigd Koninkrijk is het centrum van het wereldsysteem na de Eerste Wereldoorlog verschoven van Europa naar Noord-Amerika. Die hegemonie is van bij de aanvang tegengewerkt door de Russische Revolutie en de uitbouw van een Sovjet-kamp na de Tweede Wereldoorlog. De ontvoogding van de (Europese) koloniale wereld is daardoor een inzet geworden van de Koude Oorlog en van verschillende ontwikkelingsmodellen. Zo werd de geopolitiek ook gedomineerd door een wapenwedloop en een nucleaire, allesvernietigende afschrikkingsmentaliteit.
Strijd beslecht, voor even
Met de val van de Muur en de implosie van het Sovjet-regime in 1989 leek de strijd beslecht, of toch voor even. De kapitalistische markteconomie zou de leidraad worden in het gehele wereldsysteem. Vrijhandel, herstructurering van de arbeidsmarkten en nivellering volgens de wetten van vraag en aanbod zouden de wereld één maken.
Ook bij de binnenlandse oppositie werd het perspectief van een ander economisch model opgegeven. Omzeggens de gehele arbeidersbeweging werd sociaal-liberaal, ook daar waar ze aan de macht was. Net daar lag de impasse van het neoliberalisme. Het TINA-model (There is no alternative) steunde op de vermeende drie-eenheid van democratie, vrijheid en markt. Vandaag blijkt dat een markteconomie baat kan hebben bij autoritarisme en vrijheidsbeperking.
De Chinese staatseconomie bleek performanter dan het Amerikaanse vrije ondernemen. De markt garandeert geen democratie en geen vrijheid, en enige staatsplanning helpt. De liberale ideologie wordt in die geest stelselmatig vervangen door een conservatief, nationalistisch discours met autoritaire trekken. Anders dan bij N-VA en MR wordt de concurrentie op de markten een staatszaak en dus ook de focus van de Europese Unie.
“Het militair en economisch machtsevenwicht verandert”
En daar gaat het dus om. Make America Great Again is een geopolitiek project ter verdediging van de tanende VS-hegemonie. Die steunt vooral op militair overwicht. De VS hebben nog steeds het sterkste leger ter wereld, met 40 procent van de wereldwijde militaire uitgaven. Maar China, Rusland en India bouwen hun capaciteit uit. Zelfs Europa heeft, opgeteld, een groter leger, ongeveer 2 miljoen tegenover zowat 1,4 miljoen. Die militaire opbouw moet dus worden begeleid door een intelligente geopolitiek.
Trump heeft begrepen dat de VS niet langer de hele wereld kan controleren, ook niet samen met de Atlantische bondgenoten. Het militair en economisch machtsevenwicht verandert. Ook ruimtelijk verschuift het zwaartepunt van de Atlantische naar de Stille Oceaan en het Arctisch gebied.
De Trump-lijn ligt dus voor de hand: in het spanningsveld met China komt het erop aan alvast de Amerikaanse continenten als bondgenoot te hebben. Vandaar de prioriteit voor Canada, Latijns-Amerika en Groenland. Het draait om grondstoffen en om neokoloniale verhoudingen in Afrika, het Midden-Oosten en de Pacific. Planetaire uitdagingen zoals klimaat, internationaal recht en de VN worden genegeerd. Een verdeeld en verzwakt Europa is meegenomen.
Dat is allerminst gek. Om voor dat plan de nodige tijd te kopen en de VS politiek structureel te veranderen, is een verstandhouding met China en Rusland aangewezen, een soort vreedzame co-existentie met ruimte voor ieders invloedssfeer. Dat is Trumps impliciete deal met Poetin en Xi. Trump mag dan zelf een egocentrische pervert zijn, zijn apparaat en politiek project hebben samenhang en strategie. Intern werken ze intussen aan een repressieve sterke staat, een Amerikaans Orbán-project.
Europa herdenken
In dat geopolitieke speelveld is vooral Europa de klos. Gevangen in de eigen geschiedenis en met een gebrek aan een nieuwe toekomstvisie. In de lange geschiedenis zijn Europese landen uitvinders van de natiestaat, van kolonialisme en imperialisme en van het moderne wereldsysteem. Na de erg destructieve Tweede Wereldoorlog bleef een verdeeld Europa achter. West-Europa zette toen een eenmakingsproces op gang, weliswaar afgebakend door drie beperkingen.
De Europese eenmaking is altijd gedacht als deel van de Amerikaanse hegemonie, het westerse bondgenootschap en de NAVO. Voor Washington was en is Europa vooral een continent met tientallen militaire bases, 90.000 militairen en een afzetmarkt voor eigen wapens, en zeker geen ruimte voor een eigen sterke defensie. De NAVO heeft zich altijd verzet tegen een eigen Europees leger en houdt een verdeeld Europa in stand. De militaire afhankelijkheid in materiaal en commandostructuren is overweldigend.
Ten tweede steunde de Europese eenmaking op een model van welvaartsstaat tussen de Sovjet-planeconomie en de Amerikaanse vrije markt in. Ook dat model is door de neoliberale mondialisering onderuitgehaald, waardoor het typisch Europese sociale overleg is afgebroken. Dat levert ten derde een EU op waarin de markt en de economische regulering zijn eengemaakt, maar alle elementen van samenlevingsopbouw nationaal zijn gebleven. Vandaag is de impasse van die verdeeldheid overduidelijk, en die wil Trump verankeren door expliciete steun aan uiterst rechtse, autoritair-nationalistische partijen die weldra in elk land aan de macht zullen zijn.
Binnen de contouren van de huidige Europese Unie wordt geen afdoend antwoord gevonden. Een eenheid van lidstaten, elk onderhevig aan een rechts-conservatief bestuur, binnen een neoliberale markt en zonder democratische en culturele samenlevingsopbouw, is ten dode opgeschreven.
Om een alternatief scenario uit te werken, moet niet alleen worden gekeken naar de zware industrie. De analyse moet vertrekken van de materiële onderlegger van de Europese eenheid. Die steunt op twee ruimtelijke dynamieken. Aan de ene kant is er een spanningsveld tussen een dynamisch kerngebied en twee verschillende perifere zones.
De EU wordt in feite bepaald door het noordwesten, door een centrum dat loopt van Zuid-Engeland over de Lage Landen en de Ruhr en Beieren tot Noord-Italië. Die zogenaamde blauwe banaan concentreert twee derde van de bevolking en drie vierde van de economische output. Europa verenigen kan niet lukken zonder de achterstand van zowel de mediterrane als de Oost-Europese rand weg te werken. Anders zullen die verleid blijven door Rusland of China.
En dan is er de infrastructuur van de eengemaakte markt zelf. Die steunt niet op het gehele territorium van verenigde landen, maar op een netwerk van met elkaar verbonden metropolitane gebieden, een stedennetwerk van uitwisseling en stromen. Dat is de reële verbinding die tot een Europees politiek narratief moet worden gemaakt.
Nationalisme
De grote meerderheid van de Europeanen leeft vandaag in zowat 828 stedelijke gebieden. Die steden zijn de voorbije jaren sterk verkleurd, multicultureel geworden, gemengd en divers. Ze zijn de nationale beeldvorming ontgroeid en hebben geleerd samen te leven in superdiversiteit. Dat is zeker het geval in de hoofdstad van Europa, waar nu 80 procent van de bevolking migratieroots heeft, twee derde meertalig en gemengd leeft en de tweevoudige eentalige apartheid in diepe crisis verkeert.
Een Europees verhaal schrijven zal dus de natiestaat moeten overstijgen. Het zal zich moeten richten op de rijke stedelijke geschiedenis die vrijheden, moderniteit en verlichting heeft voortgebracht en moet zoeken naar verbinding en vermenging tegenover identitaire, autoritaire tendensen. In de verdediging van de Europese democratische waarden staan de steden veelal aan de kant van Europa tegenover de conservatieve nationalisten.
“Telkens opnieuw ziet men nationale repressie toenemen tegen stedelijke fenomenen”
Toegegeven, ook steden hebben grote uitdagingen. In Brussel duurde het meer dan zeshonderd dagen om een bestuur op de been te krijgen. Omdat er verschillende ontwikkelingsmodellen tegenover elkaar staan. Omdat de instellingen en de verhouding met het ommeland onaangepast zijn. Omdat de uitdagingen enorm zijn en de ambities beperkt. En ook omdat België zijn hoofdstad verstoot.
Het repressieve optreden van de federale ICE-brigades in Amerikaanse steden toont het spanningsveld dat ook in Europa zal toenemen. Ook in grote Europese landen ziet men ongehoord politieoptreden tegen Palestina-solidariteit of andere vormen van vrije meningsuiting. De democratie staat in de meeste landen op het spel. Telkens opnieuw ziet men nationale repressie toenemen tegen stedelijke fenomenen.
Europa zal in de huidige geopolitieke context kamp moeten kiezen: in het Atlantische bondgenootschap samen met Trump kiezen voor militarisering en voor rechts autoritarisme, of kiezen voor een eigen democratisch model, steunend op een tolerante, multiculturele stedelijkheid. Misschien moet ook vanuit dat perspectief van een vredelievend Europa een akkoord worden gezocht tussen Oekraïne en Rusland, los van de trumpiaanse geopolitieke plannen. Een interessante kandidaat voor een echte Nobelprijs voor de Vrede.
Alleen de competitiviteit, lees winstverwachting, van de zware industrie verbeteren levert geen antwoord op die existentiële vragen. En dat was nochtans de bewoording van het rapport-Draghi, het afgelopen weekend als eregast opgevoerd. Alleen een sprong naar "one market", zoals dat nu moet heten, met overigens rechtse nationalistische regeringen, zal onvoldoende zijn. Er moet eindelijk eens een discussie komen over de politieke constructie van Europa.