“Ik werk aan een wereld waarin we het verleden eerlijk bekijken, ook de donkere delen, zodat we vandaag weerbaarder worden tegen propaganda, haat en simplistische verhalen”
Nel de Mûelenaere
Professor Hedendaagse Geschiedenis
“Het verleden verrast, ontroert en ontwricht mij nog dagelijks. Die aantrekkingskracht, dat willen weten hoe het was, is vroeg begonnen. Als kind bracht ik veel tijd door bij mijn grootouders én met mijn neus in de boeken. Mijn grootvader had in de Tweede Wereldoorlog een Russische deserteur geholpen, en daarvoor een zilveren roebel gekregen. Ik vroeg hem telkens opnieuw datzelfde verhaal te vertellen. Mijn vader nam mij mee op slagveldtours in de Westhoek en ik werd het jongste lid van de Western Front Association. Later had ik het geluk een reeks begeesterde en aanmoedigende geschiedenisleerkrachten te hebben. Mensen vinden het vaak raar dat ik al sinds mijn jeugd gefascineerd ben door militaire geschiedenis en oorlog, maar we kunnen dat soort verhalen niet alleen overlaten aan jongens die met tinnen soldaatjes spelen.
Vandaag werk ik met een team rond de Eerste en Tweede Wereldoorlog, vooral rond de vraag hoe verschillende groepen mensen hun leven leidden onder militaire bezetting. Wat mij daarin het meest aantrekt, zijn mensen die in donkere tijden niet wegkijken: helpers, beschermers, mensen die in beweging komen en hun lot in handen nemen. Ik wil hen niet bestuderen als kartonnen helden, maar als mensen van vlees en bloed, met angst, fouten, twijfel en spijt. Die morele complexiteit interesseert mij het meest.
Een eerste onderzoekslijn gaat over verzet tegen nazi-Duitsland. We proberen te begrijpen waarom mensen de riskante beslissing namen om in verzet te gaan tegen een gewelddadige, autoritaire staat, en hoe ze dat deden. Daarvoor combineren we kwantitatieve data, waaruit we patronen kunnen afleiden, met persoonlijke documenten zoals brieven, dagboeken en kunst. Zo hebben we een project opgezet rond afscheidsbrieven van terechtgestelde verzetsmensen. Met de hulp van vrijwilligers sporen we brieven op in archieven; soms zijn ze nooit bij de familie geraakt. We hebben al meer dan 500 brieven verzameld, waaronder bijna vijftig die nooit eerder ontsloten waren. Daarnaast lopen er deelprojecten over Oostenrijkse migranten en Belgische officieren in verzet, en bouwen we een samenwerking uit met een onderzoekscentrum in Oekraïne rond alledaags, niet-georganiseerd verzet.
Een tweede onderzoekslijn focust op Amerikaanse vrouwelijke humanitaire hulpverleners in België en Frankrijk vlak na de Eerste Wereldoorlog, en op hoe de oorlog een sterke aandacht creëerde bij wetenschappers en overheden voor domeinen zoals huishouden, voeding en kinderzorg.
“Ik heb zelf geen regulier academisch traject afgelegd en mijn ouders hadden geen universitaire achtergrond. Ik weet wat het is om met vallen en opstaan je weg te moeten zoeken in het academische landschap”
Met mijn onderzoek wil ik oorlogsgeschiedenis zichtbaar en begrijpelijk maken: met aandacht voor leiders en de grote processen, maar evengoed voor mensen die vaak uit beeld verdwijnen. In België was militaire geschiedenis lange tijd weinig populair aan de universiteiten, terwijl de wereldoorlogen en het militair geweld ons land diep hebben gevormd. In mijn onderwijs - ik geef het enige universitaire vak militaire geschiedenis in Vlaanderen - wil ik studenten uitdagen en confronteren, maar hen ook het gevoel geven dat ze hier hun plek kunnen vinden. Omdat ik zelf geen regulier academisch traject heb afgelegd en mijn ouders geen universitaire achtergrond hadden, weet ik wat het is om met vallen en opstaan je weg te moeten zoeken in het academische landschap.
Een belangrijke sprong in mijn carrière was mijn postdoc aan Cornell in 2019. Ik kreeg die beurs met een narratief dat helemaal van mij was, rond twee Amerikaanse vrouwelijke professoren, levenspartners, die na de Eerste Wereldoorlog naar België kwamen om te helpen bij de heropbouw. Dat het goed onthaald werd, was bevrijdend: het verloste mij van de neiging om mezelf te boetseren naar wat ik dacht dat ‘serieus’ genomen zou worden, en bevestigde dat authenticiteit en passie in de wetenschap belangrijk zijn, naast rigoureusheid en beslagenheid.
Voor de toekomst wil ik mij verder ontplooien als onderzoeker en lesgever: veel lezen en bijleren, studenten en onderzoekers goed begeleiden, en met collega’s relevante projecten opzetten - onder meer richting een Brussels Center for Interdisciplinary Resistance Studies. Tegelijk wil ik onze fantastische opleiding geschiedenis verder uitbouwen. Onze bachelor is één van de sterkste stijgers van de VUB, maar we staan onder druk van besparingen en van extreemrechts. Ik wil het belang van historisch, kritisch denken nog duidelijker maken, binnen en buiten de academische wereld.
In mijn naaste omgeving is historica en VUB-alumna Sophie De Schaepdrijver een inspirerend rolmodel. Ik hoorde haar spreken als veertienjarige in het In Flanders Fields Museum en was omvergeblazen door haar flair en intellect. Intussen kennen we elkaar goed, en weet ik dat ze niet alleen briljant maar ook warm en hilarisch is. Daarnaast moet ik mijn negenjarige zoon Edward vermelden. Sinds hij er is, ben ik ambitieuzer geworden. Eerst omdat ik hem trots wilde maken, en nu omdat zijn enthousiasme voor kennis en wetenschap - hij wil bioloog worden - mij mateloos inspireert.”
BIO
Nel de Mûelenaere is professor hedendaagse geschiedenis aan de VUB en houder van de leerstoel Sporen van het Verzet, opgericht samen met vzw Helden van het Verzet. Ze doceert onder meer ‘theorie van de geschiedenis’ en ‘oorlog en militaire cultuur in historisch perspectief’ en doet onderzoek naar de impact van oorlog en bezetting op de Belgische bevolking. Haar werk combineert kwantitatieve en kwalitatieve benaderingen en gebeurt in samenwerking met onderzoekers uit disciplines zoals sociologie en literatuurwetenschappen, en met herinneringsgemeenschappen.
In een snel veranderende wereld is onafhankelijke, wetenschappelijk onderbouwde duiding onmisbaar. Nel staat journalisten en redacties te woord met heldere analyse en context bij actuele thema’s, binnen haar expertise.
Zij is wetenschap. Jij maakt het mogelijk.
Deze campagne is meer dan een eerbetoon. Het is een uitnodiging om stil te staan bij de rol van vrouwelijke wetenschappers en bij de obstakels die zij nog steeds moeten overwinnen om hun talent volledig te kunnen inzetten. Maar zichtbaarheid alleen is niet genoeg. Vrouwen zijn in onderzoek nog steeds ondervertegenwoordigd, krijgen minder kansen en ervaren vaker drempels in hun academische carrière.
Met jouw gift help je vrouwelijke onderzoekers om hun werk verder te zetten, nieuwe inzichten te ontwikkelen en oplossingen te vinden voor de uitdagingen van morgen.
