“Rechten zijn nooit definitief verworven”

Is de Pride vandaag nog even politiek als toen?
“Tegenover toen is het politieke wat naar de achtergrond verschoven. De Pride is voor velen in de eerste plaats een feest geworden. Dat meer mensen, partijen, organisaties en bedrijven meelopen, is een overwinning op zich. Het toont dat de samenleving is geëvolueerd en dat LGBTQIA+ mainstream is geworden.
Maar de Brussels Pride blijft toch ook duidelijk politiek. Net als de Antwerp Pride die intussen ook zeer succesvol is. Dat zie je bijvoorbeeld aan de thema’s die ze kiest. Ten tijde van de vluchtelingencrisis was dat bijvorbeeld het thema LGBTQ-vluchtelingen. Ik ben daarover toen in gesprek gegaan met Bart De Wever voor hun magazine. Het blijft belangrijk om de politieke dimensie te behouden. Rechten zijn nooit definitief verworven. Je moet waakzaam blijven. In sommige andere landen zien we hoe ze langzaam maar zeker teruggedraaid worden. Meestal samen met andere rechten en vrijheden die het fundament vormen van onze liberale democratie, zoals vrije meningsuiting, scheiding der machten, grenzen tussen staat en religie, etc. Want die rechten en vrijheden hangen samen. Dit gaat niet enkel over één gemeenschap. Het gaat ook over hoe sterk onze liberale democratie is, met haar grondrechten en vrijheden die er voor iedereen zijn."

In de jaren na die eerste Pride was België in 2003 het tweede land ter wereld dat het homohuwelijk goedkeurde. Hoe komt het dat wij voortrekkers zijn op dat vlak?
“Dat hebben we te danken aan een combinatie van factoren. Het hielp dat Nederland eerst was. Zeker in Vlaanderen hadden we de neiging om te volgen wat daar gebeurde. Daarnaast waren het middenveld en de holebi-beweging goed georganiseerd. Ook culturele figuren zoals Tom Lanoye, die als politieke actie een samenlevingscontract afsloot met zijn partner, hadden impact. België was zeker voor die tijd ook al een heel geseculariseerd land.

En dan was er in 1999 de eerste regering-Verhofstadt, die een breuk wilde maken met het verleden. Voor het eerst zat de CVP, een partij die vaak een rem zette op ethische dossiers, niet in de meerderheid. Uiteindelijk evolueerde ook de CVP zelf en steunde een groot deel van hun parlementsleden ironisch genoeg het homohuwelijk. Tegelijk waren er binnen de meerderheid ook enkele liberale vertegenwoordigers die niet meestemden, net als sommige N-VA’ers. Alleen het Vlaams Blok stemde unaniem tegen. Opvallend genoeg was bij Franstalige politici de terughoudendheid groter, hoewel Vlaanderen traditioneel katholieker en conservatiever was. Ik heb daar ooit eens een onderzoekje naar gedaan: allicht speelde daar de wet van de remmende voorsprong. In Wallonië kende men het historische juk van het katholicisme minder, waardoor de tegenstand minder georganiseerd was. De druk van de holebi-beweging op de politiek was aan Vlaamse kant sterker.”

Vandaag is de context anders. ILGA-Europe, een internationale organisatie die opkomt voor de rechten van LGBTQIA+ personen, spreekt van een 'gecoördineerde wereldwijde terugslag’. Hoe kwetsbaar is België?
“We staan nog altijd op de tweede plaats in de ILGA Europe Rainbow Index, wat wil zeggen dat we het tweede beste land zijn in Europa wat betreft de LGBTQIA+ rechten. Juridisch en institutioneel is er veel gerealiseerd. Maar in de praktijk is het niet altijd en overal koek en ei. Je kunt wettelijk wel dingen regelen, maar een samenleving laat zich niet volledig sturen.

In recente onderzoeken zien we dat de acceptatie terugloopt, vooral bij jongeren. Zo stijgt het aantal jongeren dat geweld tegen LGBTQI+-personen aanvaardbaar vindt. En ook het aantal jongeren dat het homohuwelijk weer … wil afschaffen. Bij Lumi, de hulplijn voor vragen rond gender en seksualiteit, komen meer meldingen van geweld binnen. De opkomst van de manosphere speelt daarin een rol. Daarnaast is er een link met religie. Net zoals de katholieke kerk gelijke rechten voor LGBTQ-personen lang heeft afgeremd zie je nu dat het moeilijker ligt bij moslims of joden. Ik wil niemand stigmatiseren, maar we moeten wel erkennen dat het in scholen met veel moslimjongeren en in joodse scholen erg lastig is om over homoseksualiteit te spreken.

Wat ook opvalt, is dat er steeds vaker een onderscheid wordt gemaakt tussen de eerste drie letters van LGBTQIA+ en de rest. Zelfs binnen de beweging pleiten sommigen voor een terugkeer naar de tijd dat het gewoon ging over gelijke rechten voor homo's, lesbiennes en biseksuelen. Wat hebben wij te maken met transgenders of intersekse personen, hoor je dan wel eens, vooral in meer rechtse kringen. Aan de linkerzijde hoor je dan weer dat rechtsere partijen niet mogen meelopen of worden sommige bedrijven beschuldigd van pinkwashing. Of ze vinden dat de politie niet zou mogen meelopen in de Pride, verwijzend naar Stonewall, een politie-inval in een gay bar in New York in 1969 die heeft geleid tot de eerste Pride. Terwijl het net een gigantische overwinning is dat de politie nu meeloopt. Ik erger mij zowel aan die rechtse als linkse vormen tot uitsluiting. Die regenboogvlag betekent toch net dat iedereen het recht moet hebben zichzelf te kunnen zijn, of je nu transgender bent of een homoseksuele politie-agent. Het lijkt steeds meer een uitdaging om iedereen achter diezelfde vlag verenigd te houden terwijl je je niet de luxe van de verdeeldheid kan permitteren op een moment dat rechten weer onder druk staan.”

Valt er vanuit politieke hoek een terugslag te vrezen? De N-VA, vandaag de grootste partij, toonde zich in het verleden niet altijd progressief.
“Ik denk dat de N-VA, zeker sinds ze echt een belangrijke rol speelt in het beleid, geen rem is geweest op vooruitgang. Integendeel, de partij keurde bijvoorbeeld mee de transwet goed in 2017 (de wet die de officiële wijziging van geslachtsregistratie bij de burgerlijke stand vergemakkelijkt, red.). En ook in het huidige regeerakkoord staan belangrijke maatregelen, zoals de bescherming van intersekse personen (er wordt gepleit voor een verbod op onomkeerbare, niet-noodzakelijke medische ingrepen bij intersekse kinderen, red.). Tegelijkertijd bestaat er binnen die partij nog een conservatieve strekking. Theo Francken houdt er niet de meest progressieve denkbeelden op na, zeker niet als het over transgenders gaat en ook Els Van Doesburg deed enkele jaren geleden uitspraken die in de transgemeenschap moeilijk vielen. Maar dat conservatisme is op dit moment niet de officiële lijn.” 

Recent stelde Minister voor Gelijke Kansen Rob Beenders voor om het homohuwelijk in de grondwet te verankeren. Is dat zinvol? 
“Ja, als je iets inschrijft in de grondwet, ga je dat effectief sterker verankeren. Je hebt immers een tweederdemeerderheid nodig om de grondwet te wijzigen. Dat betekent dat iets de facto minder gemakkelijk kan worden teruggedraaid. Daarnaast heeft een verankering in de grondwet ook een symbolische betekenis. Hierdoor erken je dat iets behoort tot de fundamentele rechten en waarden van een staat. In die zin biedt dat voorstel, zowel op symbolisch als op concreet vlak, bescherming. Nu, voor alle duidelijkheid, ik denk dat er op dit moment geen krachten zijn die het homohuwelijk uit de wet zouden willen schrappen. Maar zaken kunnen snel evolueren. Je kunt nergens zeker van zijn.”

Wetten zijn een ding, maar wat kan de politiek nog doen zodat mensen uit de LGBTQIA+ gemeenschap zich veilig genoeg voelen om hand in hand over straat te wandelen?
“Vanuit de zachtere kant van het beleid kan er meer gebeuren, in het bijzonder via onderwijs. Ik weet dat er een tendens is om in het onderwijs weer meer te focussen op kennisoverdracht, en dat is ongetwijfeld nodig, maar tegelijk heeft onderwijs ook een belangrijke rol te vervullen in het doorgeven van waarden die we belangrijk vinden als samenleving. Ik denk dat dit nog kan worden versterkt.

Ik weet echter dat het niet gemakkelijk is. Bij de vorige verkiezingen heb ik lezingen gegeven om jongeren te sensibiliseren rond politiek en verkiezingen. Omdat veel jongeren denken dat politiek een ver-van-hun-bed show is begon ik die lezingen met een hele reeks voorbeelden over hoe politiek een impact heeft op hun dagelijkse leven: op school, in het verkeer, etc. Een van die voorbeelden ging erover dat als ze verliefd zouden worden op iemand van hetzelfde geslacht, het afhangt van de politici in een land ofze kunnen trouwen en kinderen adopteren. Wanneer die slide passeerde, steeg er in sommige groepen boegeroep op. Dat was lastig, want ik wou daar dieper op ingaan, maar dat lukte binnen het format en de tijdsbeperking niet. Wel liet ik die slide er sowieso in.” 

Is het niet erg pijnlijk dat dit de realiteit is, 30 jaar na die eerste Pride?
“Het gebeurde voor alle duidelijkheid niet in alle scholen, maar het is inderdaad pijnlijk om vast te stellen. Mijn gedachten zijn dan vooral bij de jongeren in zo’n grote groep die zelf met zulke gevoelens worstelen en zo nog verder in de kast geduwd worden. Net daarom is het zo belangrijk dat onderwijs hier ruimte voor blijft maken.”