De aanhouder wint, ook in de wiskunde

Als opgroeiende tiener in Teheran vond Maryam Mirzakhani te midden van de oorlog tussen Iran en Irak in de jaren 80 houvast in wiskundige structuren. Terwijl buiten de luchtalarmen klonken, tekende ze patronen op beslagen spiegels. Haar nieuwsgierigheid en haar volharding brachten haar eeuwige roem in de wiskunde. Haar levensverhaal wordt nu verfilmd als 'The Mirror and The Map'.

Mirzakhani's pad naar de wiskunde was niet vanzelfsprekend. Als kind wilde ze schrijfster worden. Ze verslond romans en droomde ervan iets groots te betekenen. Toen na de oorlog nieuwe deuren voor getalenteerde studenten opengingen, slaagde Mirzakhani voor de toelatingsproef van de Farzanegan-school voor meisjes in Teheran. Op die eliteschool werd haar wiskundetalent niet meteen herkend. In haar eerste jaar haalde ze zelfs slechte resultaten. Haar lerares vond haar niet erg begaafd, wat haar zelfvertrouwen knakte.

Pas op de middelbare school raakte ze echt geboeid door wiskunde. Ze werd aangestoken door haar oudere broer, die haar vertelde hoe Carl Friedrich Gauss als schooljongen de som van alle getallen tussen 1 en 100 ingenieus oploste. Samen met haar vriendin Roya Beheshti, nu wiskundeprofessor aan de Washington University, raakte ze geïntrigeerd door wiskundige problemen die werden getackeld in de Internationale Wiskunde Olympiade.

Iran had nog nooit een meisje naar de wedstrijd gestuurd. Mirzakhani en Beheshti kregen toestemming van de directrice om, net als jongens op andere scholen, intensieve probleemoplossende lessen te volgen en deel te nemen aan de olympiade.

“Terwijl de meesten met symbolen werkten, tekende Mirzakhani kronkelende landschappen die de meetkunde van gekromde oppervlakken verkenden”

Op haar 17de won Mirzakhani goud, een jaar later zelfs met een perfecte score. Ze studeerde wiskunde aan de Sharif University of Technology, waarna ze naar Harvard trok en er later doctoreerde. Ze focuste op de meetkunde van gekromde oppervlakken en hun moduliruimten: abstracte objecten die een centrale rol spelen in de moderne meetkunde en wiskundige fysica.

Haar stijl was ongebruikelijk. Terwijl de meesten met symbolen werkten, tekende zij. Grote vellen papier, vol kronkelende landschappen die de meetkunde van gekromde oppervlakken verkenden. Ze maakte letterlijk een landkaart om door het probleem te wandelen. Haar dochter Anahita noemde het schilderen. Mirzakhani's grote doorbraak betrof het tellen van gesloten geodeten, of de kortste lussen op zulke oppervlakken. Het leidde tot heel wat nieuwe theoretische en praktische inzichten. Zo paste ze haar werk toe op de dynamica van biljartspellen.

Langdurige uitsluiting

Mirzakhani schopte het tot professor aan Stanford en kreeg in 2014 als eerste vrouw ooit de Fields Medal. De hoogste onderscheiding in de wiskunde bestaat al sinds 1936 en is nog altijd maar twee keer naar een vrouw gegaan. Dat is niet te wijten aan een gebrek aan vrouwelijk talent, maar aan het langdurig uitsluiten en ontmoedigen van vrouwen in de wetenschap. De intellectuele nalatenschap van Mirzakhani, die in 2017 op amper 40-jarige leeftijd aan borstkanker overleed, reikt verder dan haar stellingen. Haar carrière toont dat succes in wiskundeonderzoek vooral een kwestie is van nieuwsgierigheid en volharding. Ze beschreef het zelf als verloren lopen in een jungle, waarbij je al je kennis moet aanwenden om nieuwe oplossingen te verzinnen en met wat geluk een weg naar buiten te vinden.

Een film kan diepgewortelde structuren in maatschappijen niet afbreken, maar kan wel laten zien hoe Mirzakhani haar pad bewandelde. Haar verhaal ontkracht het hardnekkige idee dat wiskundige aanleg zich al vroeg manifesteert en dat goed zijn in wiskunde gelijkstaat aan goed zijn in schoolse berekeningen. Maar de schoonheid van de wiskunde openbaart zich volgens haar pas na geduldig volhouden. Mirzakhani maakte van haar tocht een kaart voor iedereen die na haar komt. Het is nu aan een nieuwe generatie meisjes om met een krijtje aan de slag te gaan en zo een eigen pad uit te tekenen.