Tijdens een EUTOPIA-uitwisseling In Barcelona bogen VUB-studenten zich onder leiding van professor Frederik Dhondt over een prangende vraag: hoe sluit je een oorlog werkelijk af? Hun zoektocht leidde langs historische casussen én actuele inzichten over recht en samenleving. Uit deze academische oefening blijkt dat recht een sleutelrol speelt bij het bereiken van vrede. Niet alleen omde orde te herstellen, maar ook om te bepalen hoe samenlevingen omgaan met verantwoordelijkheid, herstel en collectieve herinnering.
Eind februari verzamelden studenten en docenten uit heel Europa voor het jaarlijkse hoogtepunt van de EUTOPIA Connected Learning Community (Zie kader, nvdr) rond rechtsgeschiedenis. Tijdens deze internationale ontmoeting werkten studenten uit onder meer Brussel, Parijs en Ljubljana intensief samen rond één centraal thema: “The End(s) of War.”
Dat thema bleek al snel meer te betekenen dan het formele einde van een conflict. Tijdens presentaties en discussies onderzochten studenten hoe oorlogen ook lang daarna blijven doorwerken in wetten, instellingen en het dagelijkse leven.
Van de Tachtigjarige Oorlog tot de nasleep van conflicten in de twintigste eeuw: de casussen waren historisch uiteenlopend, maar stelden telkens dezelfde vraag centraal. Hoe herstellen samenlevingen zich juridisch na geweld? En wie bepaalt wat rechtvaardigheid betekent na een conflict?
Het antwoord blijkt zelden eenduidig. In sommige gevallen wordt recht ingezet om stabiliteit te herstellen, in andere om schuldigen te berechten — of net om pijnlijke episodes te milderen of te vergeten.
Barcelona als levend studiemateriaal
Ook VUB-studenten leverden een actieve bijdrage. Zo onderzocht masterstudente Galina Hermans hoe de Eerste Wereldoorlog het Belgische privaatrecht beïnvloedde, met gevolgen voor onder meer familieverhoudingen en eigendom.
Voor haar was het project meer dan een academische oefening. Door presentaties van medestudenten uit andere landen groeide het besef dat juridische systemen altijd geworteld zijn in hun eigen geschiedenis. “Het was bijzonder interessant om te zien hoe andere landen naar hun geschiedenis en naar hun recht kijken,” klonk het.
Die internationale vergelijking maakte duidelijk dat wat in één context vanzelfsprekend lijkt, elders een heel andere invulling krijgt.
Dat de bijeenkomst plaatsvond in Barcelona gaf het geheel een extra dimensie. De stad, met haar rijke en soms turbulente geschiedenis, vormde een tastbare achtergrond voor het thema.
Bezoeken aan historische sites en musea maakten zichtbaar hoe oorlog en herinnering in het stadsbeeld verankerd zitten — en hoe recht en geschiedenis ook buiten de aula met elkaar verweven zijn.
De ervaring in Barcelona leverde meer op dan academische kennis alleen. Ze maakte duidelijk dat het einde van een oorlog geen scherp afgelijnd moment is, maar een complex proces dat zich over jaren — soms decennia — uitstrekt.
Voor de deelnemende studenten werd zo één inzicht bijzonder tastbaar: wie het heden wil begrijpen en wil bijdragen aan oplossingen voor toekomstige conflicten, moet begrijpen hoe het verleden juridisch werd verwerkt.
EUTOPIA Connected Learning Community
De uitwisseling maakt deel uit van EUTOPIA, een alliantie van Europese universiteiten waarvan de VUB een van de stichtende leden is. Binnen dit netwerk werken studenten samen in internationale leergemeenschappen rond complexe maatschappelijke thema’s. Een EUTOPIA Connected Learning Community (CLC) is een internationale leergroep binnen het EUTOPIA-netwerk waarin studenten, docenten en onderzoekers uit verschillende universiteiten samenwerken rond één thema en daarbij onderwijs, onderzoek en praktijk verbinden. Het project rond rechtsgeschiedenis is daar een voorbeeld van: studenten werken maandenlang samen over grenzen heen en brengen hun onderzoek uiteindelijk samen tijdens een fysiek “peak event”. In Barcelona kwam die samenwerking echt tot leven. Presentaties vloeiden over in discussies, perspectieven werden uitgewisseld en verschillen in juridische traditie werden een bron van nieuwe inzichten.