Serendipiteit - het onverwacht ontdekken van iets waardevols - staat centraal in het onderzoek van Annelien Smets (imec-SMIT, VUB). Ze analyseert hoe digitale en stedelijke systemen steeds sterker gestuurd worden door algoritmes die inzetten op efficiëntie en personalisatie. Die evolutie maakt informatie sneller en relevanter, maar verkleint tegelijk de kans op toeval en onverwachte inzichten. Vanuit dat spanningsveld ontwikkelde Smets de Serendipity Cards: een set kaarten die abstracte principes rond serendipiteit vertaalt naar het online en offline leven. Wij kregen alvast de kans om ze uit te testen, onder begeleiding van de onderzoeker zelf.
Toeval bestaat niet zonder interpretatie
Nog voor de workshop van start gaat, verwijst Smets naar een opmerkelijk voorbeeld uit de wetenschap: de toevallige ontdekking van nanobodies door Raymond Hamers aan de Vrije Universiteit Brussel. In 1989 voerde Hamers met zijn studenten een ogenschijnlijk eenvoudige proef uit waarbij antilichamen uit bloedstalen werden gehaald. Omdat er op dat moment geen geschikt materiaal beschikbaar was, greep hij terug naar een ingevroren bloedstaal van een dromedaris uit een eerder onderzoek. Die praktische keuze leidde onverwacht tot een verrassende vaststelling. In het bloed van de dromedaris bleken antilichamen aanwezig te zijn met een afwijkende, tot dan toe onbekende structuur. Deze ontdekking was het startpunt van verder onderzoek dat uiteindelijk uitmondde in de ontdekking van nanobodies. De bijzondere antilichamen zouden later een belangrijke rol spelen in onder meer kankeronderzoek en de ontwikkeling van nieuwe therapieën, bijvoorbeeld tegen infectieziekten. Dit voorbeeld toont hoe een toevallige observatie kan uitmonden in een belangrijke doorbraak: een schoolvoorbeeld van serendipiteit.
Kaarten als denkkader
Op tafel liggen de Serendipity Cards verspreid. Smets nodigt ons uit om ze rustig te bekijken en meteen toe te passen op een concrete case: hoe zouden we met deze kaarten ChatGPT kunnen herbouwen voor meer serendipiteit? Er zijn geen scores of winnaars. De kaarten bevatten concrete voorbeelden en ontwerpprincipes en functioneren als reflectietool. “Ze zijn bedoeld voor architecten, designers, onderzoekers, beleidsmakers of iedereen die nieuwsgierig is naar hoe systemen onze manier van denken sturen en al dan niet ruimte bieden voor het onverwachte”, geeft ze ons nog mee.
Collega Rashmi kiest de kaart ‘Toegankelijkheid’ en stelt zich vragen bij de manier waarop ChatGPT antwoorden aanbiedt. “Het systeem geeft snel een antwoord, maar het zou interessant zijn om ook externe bronnen zichtbaarder aan te reiken, zodat gebruikers zelf verder kunnen zoeken.” Smets legt de link met gepersonaliseerde aanbevelingen: systemen die inspelen op interesses, maar ook onbekende pistes kunnen openen.
Vertragen om meer te zien
Zelf kies ik voor ‘Vertraagbaarheid’, op de kaarten geïllustreerd door zitbanken in de publieke ruimte die mensen uitnodigen om te vertragen en rond te kijken. In een digitale omgeving waar snelheid primeert, lijkt vertraging bijna contra-intuïtief. Toch opent net die vertraging nieuwe mogelijkheden. Wat als belangrijke namen of gebeurtenissen gepaard gaan met extra context - korte weetjes die je optioneel kan aanklikken? Kleine zijpaden die de gebruiker uitnodigen om even af te wijken van de hoofdroute? Het idee valt in de smaak. Want wie blijft er niet hangen bij een goed ‘wist-je-datje’? Tegelijk rijst de vraag hoe ver zo’n digitaal systeem daarin moet gaan. Smets wijst erop dat dergelijke features kunnen leiden tot meer serendipiteit, maar ook niet in de weg mogen komen te staan van het vinden van wat je effectief zoekt. Daar alert voor blijven is cruciaal. Bij de kaart ‘Onvolledigheid’ komt een ander spanningsveld naar boven: moet ChatGPT expliciet aangeven dat het antwoord slechts één perspectief is? En kan net die onvolledigheid gebruikers aanzetten om verder te zoeken?
De kracht van het onaffe
Om dat principe te illustreren, verwijst Smets naar Building 20 aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT), een tijdelijk houten gebouw uit 1943 dat uitgroeide tot een broedplaats voor innovatie. Het was bedoeld om maar een paar jaar te blijven staan, maar bleef uiteindelijk meer dan 50 jaar bestaan. Omdat het gebouw als tijdelijk werd beschouwd, golden er bovendien weinig beperkingen: muren werden doorboord, kabels vrij aangelegd. Die ‘onvolledigheid’ bleek net een voedingsbodem voor creativiteit en wetenschappelijke innovatie: de ontwikkeling van radartechnologie, waarbij onderzoekers radarsystemen rechtstreeks in het gebouw konden testen en voortdurend aanpassen, en baanbrekend onderzoek in akoestiek.
Vertaald naar digitale systemen roept dat een fundamentele vraag op: moet alles altijd volledig en afgewerkt zijn? Of kan ruimte voor het onaffe net leiden tot nieuwe ontdekkingen?
Een gesprek dat vertraagt en verdiept
Tijdens de sessie wordt duidelijk hoe de kaarten het gesprek niet alleen structureren, maar ook vertragen en verdiepen. Elke kaart stuurt het denken in een andere richting. Sommige ideeën zijn meteen herkenbaar, andere roepen twijfel op of worden pas later helder. Die gelaagdheid is precies wat Smets wil blootleggen: ontwerpen beïnvloeden niet alleen wat we zien, maar ook hoe we denken en ons gedragen. De setting versterkt dat effect. Rond een ovale tafel in het Braemgebouw – met zijn gebogen muren, lichtinval en speelse architectuur – verwijst Smets naar drie ontwerpprincipes die serendipiteit kunnen stimuleren: diversifieerbaarheid, doorkruisbaarheid en zintuiglijkheid. Elementen zoals variatie, beweging en prikkels kunnen mensen aanzetten om nieuwe dingen te ontdekken. “Ook fysieke publieke ruimtes, zoals een universiteit, spelen een belangrijke rol bij serendipiteit.”
Efficiëntie én verrassing
“We leven in systemen die steeds sneller en efficiënter worden,” zegt Smets. “Net daarom moeten we ruimte blijven maken voor het onverwachte.” De Serendipity Cards tonen dat digitale systemen nooit neutraal zijn: ze sturen wat we zien, wat verdwijnt en in welke volgorde. Tegelijk reiken ze concrete ideeën aan om technologie anders te ontwerpen, met meer ruimte voor toeval en ontdekking.
“In een tijd waarin AI steeds meer bepaalt wat we zien en vinden, wordt serendipiteit urgenter. Niet omdat alles toevallig moet zijn, maar omdat deze nieuwe technologieën zowel opportuniteiten als hindernissen bieden voor serendipiteit. Dat gaat niet alleen over de informatie die we te zien krijgen, maar ook over ons menselijk vermogen om te verkennen en op te merken. We moeten geprikkeld blijven om om te gaan met ‘schijnbare’ fouten, om niet weg te kijken van onzekerheid en ambiguïteit, maar die net te zien als een mogelijk aanknopingspunt voor een nieuwe ontdekking.”
Serendipiteit wordt zo geen romantisch toeval meer, maar een ontwerpvraag: hoe bouwen we systemen die niet alleen efficiënt zijn, maar ook ruimte laten voor verrassing én de interpretatie ervan?
Wat is serendipiteit?
Serendipiteit verwijst naar het onverwacht ontdekken van iets waardevols zonder er actief naar op zoek te zijn. Toeval speelt een rol, maar krijgt pas betekenis door interpretatie en actie. De term werd in de 18e eeuw geïntroduceerd door Horace Walpole, geïnspireerd door het verhaal The Three Princes of Serendip, waarin observatie en redenering leiden tot onverwachte inzichten. Vandaag krijgt serendipiteit een nieuwe relevantie in digitale contexten, waar ze een tegengewicht vormt voor systemen die vooral inzetten op efficiëntie en voorspelbaarheid.
Bio
Annelien Smets is onderzoeksprofessor aan het departement Communicatiewetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel en senior onderzoeker bij imec-SMIT. Ze doceert over onder meer media-economie en digitaal innovatie. In haar werk onderzoekt ze hoe digitale technologie informatie-ervaringen vormgeeft, met serendipiteit als centraal ontwerpprincipe. De Serendipity Cards vormen een concrete vertaling van dat onderzoek en worden ingezet als reflectietool in workshops. De kaartenset werd ontwikkeld binnen het FWO SBO project Serendipity Engine, waar Smets optreedt als hoofdonderzoeker.