De ene toestemming is de andere niet

Jullie doken in de geschiedenis van consent. Consent is geen nieuw begrip?  
Jolien Gijbels: “Nee, het woord ‘consente’ kwam al voor in literaire en juridische teksten uit de middeleeuwen. Later zijn we het woord toestemming gaan gebruiken en is de term uit ons taalgebruik verdwenen. In de context van de #MeToo-beweging is het woord ‘consent’ vanuit het Engels weer naar ons overgewaaid.”  

“In het boek definiëren we consent als zelf keuzes kunnen maken over je leven en lichaam. Vanuit die lens zijn we naar de geschiedenis gaan kijken. We zijn dus niet uitgegaan van de moderne, liberale invulling van het begrip - die heel erg verbonden is met vrije wil - maar hebben het begrip opengetrokken.”  

“Daarbij hebben we aandacht voor de grijze zones. Soms stemmen mensen met iets in dat ze moeilijk of ongemakkelijk vinden, een medisch onderzoek bijvoorbeeld, omdat het hun gezondheid ten goede zal komen. Zo’n rationele toestemming kan even valide zijn als op een enthousiaste manier instemmen. Hetzelfde wanneer een vrouw uit de middeleeuwen er heel pragmatisch voor koos om met een man uit een rijke familie te huwen om zo haar situatie te verbeteren. De realiteit is vaak heel rommelig. Voor die complexiteit en nuances wilden we oog hebben.”

"In het grootste deel van de 19de eeuw konden vrouwen gemakkelijker een keizersnede weigeren dan op het einde van de eeuw"

Als je kijkt naar de geschiedenis van consent, is de situatie dan steeds wenselijker geworden?  
“We denken graag dat er doorheen de tijd meer bewustwording is gekomen en dat dit is geculmineerd in allerhande wetten en ethische richtlijnen. Dat idee willen we in het boek enigszins nuanceren. Ook in het verleden waren er situaties waarin mensen consent belangrijk vonden. Neem nu de casus van de keizersnede, waar ik zelf onderzoek naar heb gedaan. In de 19de eeuw was een keizersnede een heel ingrijpende medische interventie, die nagenoeg altijd tot de dood van de vrouw leidde. Pas op het einde van die eeuw werd de operatie minder dodelijk door verbeteringen in de geneeskunde, maar nog altijd overleefden 3 op de 10 de operatie niet. Interessant is dat in het grootste deel van de 19de eeuw vrouwen gemakkelijker een keizersnede konden weigeren dan op het einde van de eeuw. Artsen vonden lange tijd dat zulke levensbedreigende operaties alleen met toestemming van de vrouw mochten gebeuren. De verbeterde succesratio gaf echter een boost aan hun zelfvertrouwen, wat zich vertaalde in meer autoritair gedrag naar hun vrouwelijke patiënten toe. Zo had ene Charlotte, die eind 19de eeuw beviel in een groot ziekenhuis in Luik, bij eerdere zwangerschappen kunnen meebeslissen en duidelijk gemaakt dat ze onder geen enkele voorwaarde een keizersnede wilde. Bij haar laatste bevalling, in 1889 hebben haar echtgenoot en de chirurg samen beslist om wel een keizersnede uit te voeren zonder dat zij daarvan afwist. Zo zie je dat er schommelingen kunnen zijn.” 

Wat ook opvalt in de geschiedenis is het verschil tussen theorie en praktijk.
“Absoluut. In de 12de eeuw kwam er vanuit het kerkelijk recht het principe dat jonge mensen konden kiezen met wie ze huwden. Beide huwelijkspartners moesten vanaf dan toestemming geven. Maar ook dan zijn er veel voorbeelden te vinden van dwanghuwelijken. Mijn collega Chanelle Delameillieure laat zien dat ook aan een ‘ja, ik wil’ manipulaties konden voorafgaan. En wanneer een vrouw voor de rechtbank beweerde dat het om een dwanghuwelijk ging, probeerde men haar in diskrediet te brengen. Net zoals vandaag soms gebeurt, ging de rechter wijzen op inconsistenties in haar verklaringen. Terwijl: wetenschappelijk onderzoek toont aan dat ons brein traumatische ervaringen op zo'n manier verwerkt dat dat vaak leidt tot inconsistente verklaringen. Dus ja, ook als principes waren vastgelegd, bleek de praktijk altijd complexer.”  

"Ook vandaag kunnen sommige mensen vrijuit spreken en anderen niet"

Wat kunnen we leren uit het verleden over hoe we consent vandaag kunnen vormgeven?
“Doorheen de casussen in het boek kun je zien dat consent in het verleden altijd nauw verbonden was met situaties van machtsonevenwicht. Denk aan die vrouwen in het midden van de 19de eeuw. Veel van de vrouwen die met een te smal bekken in het ziekenhuis belandden, kwamen uit gemarginaliseerde groepen: hun botten waren vervormd door de slechte leefomstandigheden. Zij werden door de artsen niet altijd goed geïnformeerd over het alternatief voor een keizersnede. Ze kozen voor een embryotomie (een ingreep waar de dode foetus in de baarmoeder in stukken werd gesneden en verwijderd, red.) zonder te weten dat één op vijf vrouwen die ingreep niet overleefde. In het hoofdstuk over interlandelijke adoptie in het naoorlogse België van Chiara Candaele lees je dan weer dat ouders toestemming moesten geven om hun kind af te staan, maar ook dat dit vaak niet geheel vrijwillig gebeurde. Koloniale autoriteiten in Belgisch-Congo en Ruanda-Urundi gebruikten allerlei retorische technieken om moeders te overhalen de adoptieformulieren te ondertekenen. Zo dachten sommige families dat hun kinderen alleen tijdelijk naar België gingen om er te studeren.”  

“Overal heb je mensen die meer konden zeggen en mensen die minder konden zeggen. Ook vandaag kunnen sommige mensen vrijuit spreken en anderen niet. Als je vandaag dus echt consent wilt verwezenlijken, moet je er oog voor hebben dat sommige mensen minder gewicht kunnen leggen. Als je geen aandacht hebt voor de context zul je nooit kunnen bereiken wat er in wetten of algemene principes is gegoten.” 

Vandaag is er veel aandacht voor de gevoelens van mensen die geen consent konden geven. Wat weten we eigenlijk over die emoties in het verleden? 
“Dat is een groot probleem binnen het historisch onderzoek. Gemarginaliseerde groepen laten vaak geen bronnen of documenten van eigen hand na. In mijn onderzoek naar de keizersnede komen alle bronnen van artsen of andere autoriteiten. Zij maakten geen notities over het verdriet van een vrouw bij een bevalling; hoogstens werd in een soort van medisch jargon vermeld dat een vrouw graag een levend kind wilde. Als historicus moet je je er in zo’n geval voortdurend bewust van zijn dat je niet alle informatie hebt. Soms moet je je eigen verbeeldingskracht gebruiken. Ook impliciet taalgebruik kan veelzeggend zijn.” 

Het boek bundelt bijdragen van collega-historici. Welke casus heeft jou aangegrepen? 
“Het hoofdstuk van Margot Luyckfasseel rond onze koloniale geschiedenis. Zo gaat Margot in op de exploitatie van rubber in Kongo Vrijstaat. Leopold II had er strikte rubberquota opgelegd. Als de rubberplanten in een dorp uitgeput waren, moest men uitwijken naar andere gebieden. Omdat de koloniale ambtenaren de gebieden niet zo goed kenden, rekenden ze op lokale inwoners en gaven ze hen - in ruil voor bepaalde voordelen - de opdracht om er met geweld voor te zorgen dat in naburige dorpen voldoende rubber werd verkregen. Als ze niet meewerkten, moesten zij of hun familie dat met de dood bekopen. Kun je in zo’n context spreken van consent als iemand ervoor kiest om mee te doen? Als historicus voelt het ongemakkelijk om dat woord te gebruiken. Ook hier kun je parallellen trekken naar vandaag. Op verschillende plekken in de wereld worden regimes autoritairder. Individuen krijgen minder bewegingsruimte om keuzes te maken over hun lichaam en leven. Dat mogen we niet vergeten: niet iedereen, niet in het verleden, maar ook niet vandaag, heeft evenveel vrijheid om zich uit te spreken.”